18 Baishak, 2073 |
Menu

अर्थ

republica-headerdiscount-subscribe1

istl

धरावासीको रूस डायरी

(1 Vote)
रेड स्क्वायर रूसको राजधानी मस्कोको महत्वपूर्ण स्थल। क्रेमलिनबाट सिधै पूवतर्र्फ पर्छ यो। पन्ध्रौ शताब्दीको उत्तरार्धमा स्थापना भएको यो स्थान ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक धरोहरको रूपमा उभिएको छ।

nepalipatr-april
विश्वमै पहिलोपटक रूसमा कम्युनिष्ट स्थापना गर्ने लेनिनको शव जस्ताको तस्तै राखिएको छ–रेडस्क्वायरमा। लेनिनको मृत्यु भएको ९० वर्ष बितिसकेको छ। त्यसो त रूसमा कम्युनिष्ट सत्ता ढलेको पनि अढाइ दशक पूरा भइसकेको छ। तैपनि, रेडस्क्वायर पुगेर शव हेर्न आतुर पर्यटकको भीड अचेल पनि उस्तै छ। अझै त्यहाँको जीवन्त आकर्षण बनेको छ।

आदिकवि भानुभक्त आचार्यको अनावरण कार्यक्रमको सिलसिलामा डेढ वर्षअघि मस्को पुगेका साहित्यकार कृष्ण धरावासीको मन लेनिनको शव नहेरी फर्कन मान्दैन। पहिलो दिन त्यहाँ पुगेर पनि साइत जुर्दैन। फेरि चार दिनपछि शव हेरिकन छाड्छन्। प्रजातान्त्रिक विचारधाराका पक्षपाती धरावासीमा त्यस क्रममा कम्युनिष्ट शासन व्यवस्था र लेनिनका बारेमा अनेक विचार फुर्छन्। उनी त्यसलाई टिपोट गर्छन्। यात्रा क्रममा उनलाई मस्को सहरमा रहेका रूसी साहित्यकारहरू पुस्किन, टल्स्टई, चेखव र अन्तरिक्ष यात्री युरी गागरिनका जन्म तथा कर्मथलो पुग्ने अवसर जुट्छ।

रूस भ्रमणका यिनै सम्झना समेटेर धरावासीले हालै 'रेड स्क्वायर' यात्रा संस्मरण बजारमा ल्याएका छन्। 'अग्लो हुने सपना' शीर्षकमा धरावासीले रेड स्क्वायर र क्रेमलिनको जीवन्त चित्र उतारेका छन्। रेड स्वायरमा ठडिएका रूसका कम्युनिष्ट अधिनायकवादी शासकका सालिक हेरेपछि उनमा मानवअधिकार र स्वतन्त्रताप्रति उत्कट मोह जाग्छ। उनी कम्युनिष्ट शासकहरूलाई बन्द समाजका नायकको संज्ञा दिन्छन्। हुँदाहुँदै धरावासी आफ्नो लीला दर्शनमा चुर्लम्म डुबेर जीवनको सार्थकतामाथि चिन्तन गर्छन् ।

संसारमा जन्मिएका कोही पनि सधैंका लागि जीवित नरहने शाश्वत सत्य छँदाछँदै सत्तामा गएपछि यो चेतना किन गुमनाम हुन्छ? भन्दै आफैंलाई प्रश्न तेर्स्याउँछन् र फेरि उत्तर पनि आफैं खोज्छन्। 'अवतार मानिएकाहरू मरे। शक्तिका स्रोत ठानिएका पनि मरे। ज्ञानको स्रोत आफैंबाट संसारतिर प्रवाहित छ भन्ने दार्शनिकहरू पनि सकिए। सबैभन्दा घिनलाग्दा तानाशाही मानिएका इदि अमिन, बोकासा, हिटलरहरू पनि सकिए। सबैभन्दा ज्ञानी र महान मानिएका मार्क्स, आइन्सटाइन, शंकराचार्यहरू पनि मरे। अनि फेरि केका लागि मानिसले आफूलाई शक्तिको स्रोत ठानेको होला,' उनी घोत्लिन्छन्।

एनआरएनका पूर्वअध्यक्ष जीवा लामिछाने, साहित्यकार अमर न्यौपानेसँगै रेड स्वायर पुगेका उनलाई धिमा प्रकाशमा उत्तानो पारेर राखिएको लेनिनको शव टाई, सुट लगाएर आरामले निदाएको जस्तो आभाष हुन्छ। दारी र जुँगा पनि सधैं देखिँदै आएको फोटोको जस्तै। त्यसलगत्तै बेग्लै भाव आउँछ र उनी सोचमग्न हुन्छन्–'मानिस भनेको शरीर हो कि मन हो कि प्राण हो। नौ दशकदेखि लेनिनको शव हेरेर उनलाई सशरीर भेटेको अनुभव गर्छन् मानिसहरू।' पूर्वीय दार्शनिक मान्यता अनुसार मृत्युपछि शरीर खरानी भए पनि आत्मा अमर हुन्छ भन्ने मान्यता छ। कताकता लेखकमा अन्तर्निहित यही दर्शन प्रकट भएजस्तो लाग्छ।

मस्को एत्नोमिरका रूसी उद्योगी रूसलान बैरामोभ करिब ७ सय हेक्टर जग्गामा विश्वका १ सय ४१ देशको पहिचान झल्किने संरचना बनाउन कसिएका रहेछन्। त्यही क्षेत्रमा रूसमा रहेका नेपालीहरूले मौलिक कला–संस्कृतिको झल्को दिने गरी परम्परागत नेपालीघर बनाइसकेका छन्। युरोपमा 'नेपाल' देख्न पाउँदा धरावासी पुलकित हुन्छन्। 'रूसमा अटाएको संसार' संस्मरणमा उनी लेख्छन्, 'पाटी, धारा, घरका झ्यालढोका, भित्री कोठाहरू, दलिन, छाना सबै काठमाडौंकै जस्ता। त्यहाँ भित्र पसेपछि आफूलाई विदेशमा छु भन्ने नै लाग्दा रहेनछ।' हो, त्यही घरको एउटा कक्षमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको सालिक स्थापना गरिएको छ।

लेनिन्स्की प्रस्पेक्टस्थित रूसकै सबैभन्दा ठूलो लेनिनको सालिकमा तस्बिर खिचाएर प्लोसाद गगारिनाको सालिकमा कुँदिएका पहिलो अन्तरिक्षयात्री युरी गागरिनलाई भेट्दा लेखकका मनमा अनेक तर्कना आउँछन्। 'युरी गागरिन' शीर्षकमा उनी आफ्ना भावना यसरी अभिव्यक्त गर्छन्, 'गागरिन एक व्यक्ति मात्र थिएनन्। उनी मानव विकासको प्राचीन आकांक्षाका बिम्ब थिए– मानिसभित्रको खोज, अनुसन्धान र प्राप्तिको सुन्दर सपना।' २७ वर्षे गागरिनले अन्तरिक्ष पुगेर सय मिनटभन्दा पृथ्वीको परिक्रमा गरेर मानव सभ्यतालाई नयाँ दिशामा मोडेका थिए।

लियो टल्स्टइ भन्नेबित्तिकै साहित्यका पाठकका मनमा 'युद्ध र शान्ति', 'अन्ना करेनिन्ना' का पात्र मनमा आउँछन्। मस्कोबाट चार घन्टा दुरीमा रहेको तुला सहर नजिक छ–मानवतावादी साहित्यकार टल्स्टईको जन्मस्थल। आफ्नो मस्को यात्राका क्रममा धरावासी यो पवित्र साहित्यिक तीर्थस्थल पुग्छन्। सामान्य दुईतल्ले घर, जहाँ टल्स्टइले जीवनका आखिरी घडी बिताएका थिए। उनको सम्झना दिलाउने सम्पूर्ण सामग्री राखिएका यो घर अझै जीवन्त छ। धरावासीले 'लियो टस्स्टई' शीर्षकमा उनको जीवनका विभिन्न आयाम मार्मिक ढंगले पस्केका छन्।

धराबासीले रूसी महाकवि पुस्किन तथा उनलाई चिनाउने लेरेन्मेन्तोभ र विश्वविख्यात रूसी कथाकार चेखवका सालिक हेरेपछि मनमा फुरेका अनुभूति अभिव्यक्त गरेका छन्। नेपाली साहित्यमा भानुभक्तलाई मोतीराम भट्टले चिनाएजस्तै रूसमा पुस्कनलाई चिनाउन लेरेन्मेन्तोभले ठूलो योगदान रहेछ। संयोग नै भनूँ नेपालमा भानुभक्तको दुई सयौं जन्मजयन्ती मनाउँदै गर्दा रूसमा लेरेन्मेन्तोभको पनि सोही जन्मजयन्ती मनाइँदै गरेको रोचक प्रसंग लेखकले उल्लेख गरेका छन्।

धरावासी एउटा साहित्यिक कार्यक्रममा मस्को गएँ। त्यस क्रममा त्यहाँका जति ठाउँ घुमे, त्यहाँ उनले सात दशकको कम्युनिष्ट सत्ता र सन् १९९१ पछिको रूसको सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक अवस्था चित्रण गरेका छन्। उनले रूसका प्राचीन संस्कृति, कला, साहित्यका विभिन्न आयाम समेटेका छन्। यात्रा संस्मरणमा विभिन्न स्थानको विवरण मात्र उल्लेख नगरी जीवन दर्शन मिसाएर पाठकलाई मिठो चास्नी चटाउने धरावासीको सामर्थ्य अन्य कृतिमाझैं 'रेड स्क्वायर' मा पनि उत्तिकै सबल छ।

धरावासीले किताबको सुरुमै उल्लेख गरेका छन्–मस्कोमा भाषाको समस्याले त्यहाँका लेखक, साहित्यकार, उद्यमी लगायत समाजका विभिन्न तहतप्काका व्यक्तिहरूसँग राम्ररी अन्तर्क्रिया हुन सकेन। त्यहाँ धेरैजसोले अंग्रेजी भाषा पटक्कै नबुझ्ने भएकाले सामान्य कुराकानीमा पनि समस्या भएको उनको भनाइ छ। उनका संस्मरण पढ्दा यस्तै लाग्छ। यदि रूसी साहित्यकार तथा समाजका विभिन्न व्यक्तिसँग अन्तर्क्रिया गरी उनीहरूका अनुभव समेट्न सकेको भए निबन्ध अझै रोचक हुन्थे।

यात्रामा सहभागी पात्रहरूलाई धरावासीले गरेको बारम्बर प्रशंसा गरेको प्रसंग पाठकलाई अस्वाभाविक लाग्न सक्छ। लेखकका निजी प्रसंग पढ्दा पक्कै पाठकलाई रमाइलो अनुभूति हुने भए पनि त्यसको प्रस्तुतिकरण स्वभाविक हुनुपर्नेमा लेखकले पक्कै ध्यान दिनुपर्छ।

कृति : रेड स्क्वायर

लेखक : कृष्ण धरावासी

प्रकाशक : पैरवी बुक हाउस

पृष्ठ : १६०

मूल्य : रु. २००

Leave a comment

'नेपालको पर्यटन अकासिँदै छ'

'नेपालको पर्यटन अकासिँदै छ'

उपल मजुमदार मुलुकको सबैभन्दा जेठो र पहिलो डिलक्स पाँचतारे होटल सोल्टी क्राउन प्लाजाका महाप्रबन्धक हुन्। उनी दुई दशकदेखि पर्यटन उद्योगमा छन्। विनाशकारी भूकम्प र नाकाबन्दीमा पनि सोल्टीको व्यापारलाई थामेका उनी...

ग्यास उत्खनन्ः पूरा भएन मन्त्रीको प्रतिबद्धता

ग्यास उत्खनन्ः पूरा भएन मन्त्रीको प्रतिबद्धता

दैलेख-एक महिनाभित्र यहाँ रहेको ग्यास र पेट्रोलियम पदार्थ उत्खनन प्रक्रिया थाल्ने मन्त्रीको प्रतिबद्धता पाँच महिना पुग्दा नपुग्दै सेलाएको छ । खनिज भएकै स्थानमा गएर अवलोकन गरेका उद्योगमन्त्री सोमप्रसाद पाण्डेले पत्रकार...

पूर्वाधार बैंक खोल्ने तयारी

पूर्वाधार बैंक खोल्ने तयारी

काठमाडौं–नेपाल राष्ट्र बैंकले 'राष्ट्रिय पूर्वाधार बैंक'लाई अनुमति दिन आवश्यक नीति बनाउन कार्यदल गठन गरेको छ । जलविद्युत, सडक तथा अन्य ठूला पूर्वाधार आयोजनामा लगानी गर्ने उद्देश्यले बैंक गठनको तयारी भइरहेको...

अभावको मौका छोपेर दोब्बर मूल्य

अभावको मौका छोपेर दोब्बर मूल्य

काठमाडौं–सुक्खायामको मौका छोप्दै खानेपानी ट्यांकर व्यवसायीले पानीको मूल्य दोब्बर बढाएका छन् । पानीको हाहाकार बढ्दै जाँदा उपत्यकामा चल्ने खानेपानी ट्यांकरले दोब्बरभन्दा धेरै मूल्य बढाउँदै कालोबजारी गरिरहेका छन्।

टमाटरसँगै उम्रिए, लहराए, फूले अनि फले उनी

टमाटरसँगै उम्रिए, लहराए, फूले अनि फले उनी

सर्लाही– 'पत्रिकामा छापिएका रोजगारीसम्बन्धी प्रत्येक विज्ञापन नछुटाई हेर्थें,' लटरम्म फलिरहेको आफ्नो कृषि फार्मको टमाटर टनेलबाट बाहिर निस्किएपछि दीपेन्द्रले सम्झिए, तीन वर्षअघि काठमाडौंमा भौंतारिँदाको आफ्नो दैनिकी।

चिनियाँ जहाज नेपाल लाने अन्तिम तयारी

चिनियाँ जहाज नेपाल लाने अन्तिम तयारी

सियान (चीन)-नेपालका लागि निर्मित चारवटा जहाज अब छिट्टै नेपाल ल्याइने भएको छ । यसको अन्तिम तयारी भएको चिनियाँ कम्पनीले जनाएको छ। सन् २०१५ को डिसेम्बरमा नै तयार भएका ती जहाज...

लाङटाङ उठाउँदै गाउँले

लाङटाङ उठाउँदै गाउँले

नुवाकोट–गतवर्ष वैशाख १२ को भूकम्पसँगै हिमपहिरो गएको १ वर्ष पुग्नै लाग्यो। भूकम्पसँगै गएको हिमपहिरोले धेरैको घरमात्र पुरिएन, सँगालेर राखेका धेरै सपनाका पहाड भत्किए। धेरैले आफन्त गुमाए, बाँच्ने टुहुरा भए तर...

काम छ, रोजगार छैन

काम छ, रोजगार छैन

काठमाडौं–गाउँगाउँमा हजारौं स्कुल, लाखौं घर भत्केका छन् । सहरमा ठुल्ठुला भवन, सयौंको संख्यामा सार्वजनिक सम्पदाहरू भत्केका छन् । काम यति धेरै छ कि निरन्तर गरे पनि कैयन महिना लाग्न सक्छ।