बडामहाराजा र नेपाली राष्ट्रियता

बुधबार, २७ पुष २०७३, १० : १३ डा. रमेश ढुंगेल


सदाझैं नेपाली राष्ट्रियता, राष्ट्रिय एकता तथा पृथ्वी जयन्ती जस्ता महत्त्वपूर्ण विषयमा छलफल, तर्क–वितर्क तथा विचारविमर्श गर्ने अवसर फेरि आइपुगेको छ । आधुनिक नेपालका निर्माता पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा त्यसबेलाको गोरखाको शक्तिले नेपालमण्डल विजय पूरा गरेको २४७ वर्ष र नेपालको एकीकरणको क्रमलाई पूर्वमा टिष्टा नदीसम्म पु¥याएको २४३ वर्ष बितिसकेछ । पृथ्वीनारायणले अत्यन्त कठोर प्रयत्न र संघर्ष गरेर नेपाल एकीकरणको जग बसाले । हामीचाहिँ त्यस्ता नायकको जयन्तीलाई राष्ट्रिय मान्यताका साथ एकता दिवसका रूपमा मनाउनुप¥यो भनेर अझै संघर्षरत् नै रहनुपरेको दुःखद् स्थितिमा छौं ।

उद्भव अर्थात् कुनै मूल थलोरहित राष्ट्रियता निर्माण हुन सम्भव हुँदैन र नेपाल भन्ने राष्ट्रियता निर्माणमा सर्वथा पृथ्वीनारायण शाहको देन रहेको कुरा अकाट्य हो ।

झण्डै तीन शताब्दीअघिको कठोर सामन्ती र साम्राज्यवादी युगका यी नायक आश्चर्यपूर्ण ढंगले साझा संस्कृति र स्थानीय शक्तिलाई एक ढिक्को बनाई (उनको भाषामा ढुङ्गो बनाउन्या काम) स्वभूमिलाई उपनिवेश बन्नबाट बचाउने काममा ज्यानकै बाजीसमेत लगाएर अघि बढेका थिए । अचम्मै हो, उनका योजनामा समग्रता, समावेशिता र जनता र लोक रिझ्याईंका प्रशस्त उदाहरण थिए । यस सन्दर्भमा बडामहाराजा भन्थे– सबैलाई चेतना भएदेखि यो देश सबैथरी देशबासीले फक्रिन पाउने साझा फूलबारी हो र यहाँ चलेका आआफ्ना कूल धर्म र परम्परा नछोड्नू ।       

विश्वमा अहिले स्वधर्म, स्थानीयता, स्वराष्ट्रकेन्द्रित आर्थिक उन्नति जस्ता कुरामा जोड दिने क्रम बढ्दै गरेको अवस्थामा हामी हाम्रा यी झन्डै तीन शताव्दीअघिका दूरदर्शी राष्ट्र निर्मातालाई सम्झना गर्न पाउँदा गर्वको अनुभूति हुन्छ । यस सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण भन्थे– नेपाल देश यस भेककै मानवीय संस्कृति र परम्पराको सुरक्षा र संरक्षण गर्न सक्ने अनुपम स्थल हो र त्यस्ता परम्परा र मान्यतालाई सारा हिन्दुस्तानमा बाहिरबाट आएका (फिरंगी) ले दबाएर राख्यो तर नेपालमा भने जुन यत्न लगाएर भए पनि त्यसरी दबाउन र नष्ट गर्नबाट जोगाउनुपर्छ ।  इशाई संस्कृतिको त्यो बढ्दो शक्तिले यस भेकको सभ्यता, संस्कृति, आर्थिक क्षेत्र आदि सबै नष्ट गर्ने हुँदा त्यसबाट स्वराष्ट्र, स्वसंस्कृति, स्वधर्म र स्थानीय र क्षेत्रीय आर्थिक आस्थालाई जगेर्ना गर्दै समृद्धितर्फ लाग्नुपर्छ ।  अहिले अमेरिका र रसियामा डोनाल्ड ट्रम्प र भ्लादिमिर पुटिन जस्ता र बेलायतमा ब्रेक्जिटको धारणा स्थापित गर्नेहरुका क्रियाकलापले स्वराष्ट्र र स्वसंस्कृतिकेन्द्रित पृथ्वीनारायणकै जस्तो नीति नै सम्झाएको छ ।  अझ त्यस युगमा र अहिले पनि नेपाल बन्नु, रहनु र स्वाधीनता बचाएर राख्नु भन्ने कुरा यहाँ उल्लिखित अमेरिका, रसिया र ब्रिटेन जस्ता देशको अवस्थाभन्दा विलकुल फरक हो ।  नेपाल जस्ता देश बन्नु र त्यस्ता देशको छुट्टै चिनारी र राष्ट्रियता बचाउन सक्नु त्यस साम्राज्यवादी युगमा त एउटा असम्भव जस्तै काम थियो र अहिले नै पनि शोच र संवेदनशीलता गुमेको खण्डमा त्यस्तो खतराबाट मुक्त रहन सक्दैनन् यस्ता देशहरु । यो कुराको ज्ञान पृथ्वीनारायण शाहमा त्यसै युगमा विश्वलाई नै सिकाउने जस्तैगरी  थियो भन्न सकिन्छ ।  साना देश, छिमेकी ठूला शक्ति, साम्राज्यवादी वेग र आत्मरक्षाकेन्द्रित राष्ट्रियताका सुपर गुरुका रूपमा हाम्रा पृथ्वीनारायणलाई हामीले पहिले चिन्नुपर्छ र विश्वलाई त्यस कुराको जानकारी दिलाउन सक्नुपर्छ ।  

इमानदारीसाथ भन्ने हो भने अहिलेको नेपाल देश भनेको पृथ्वीनारायण शाहको युग निर्देशित महत्वाकांक्षा र त्यस महत्वाकांक्षालाई वास्तविकतामा ढाल्ने क्रममा बटुलिएका अनुभवले खारिएको दूरदर्शिताको प्रतिफलबाहेक अरु केही होइन भन्दा अतिशयोक्ति नहोला । तिनताका यस भेकमा ससाना स्थानीय शक्तिहरु एक अर्कोमा प्रतिस्पर्धामा थिए । आक्रमण÷प्रत्याक्रमण, खोसमोस, लुटपाट आदि चलिरहन्थ्यो । कुनै पनि राज्य रजौटा आन्तरिक र आपसका कलह तथा द्वन्द्वका कारण सुरक्षित थिएनन् । जनता त्रसित थिए । त्यसैले शान्ति र अमनचयनका निम्ति एउटा बलियो राज्य सञ्चालक तथा देशको निर्माण आवश्यक थियो । त्यसैबेला युरोपका साम्राज्यवादी शक्ति आआफ्ना उपनिवेश विस्तारमा होडवाजी चलाएर सक्रिय थिए । पोर्चुगिज, डच, स्पेनिस र फ्रेन्चलाई उछिनेर ब्रिटिस साम्राज्य सशक्त भयो यस दक्षिण एसिया तथा विश्वका धेरै ठाउँमा । सम्पूर्ण हिन्दुस्तानलाई उद्योग र व्यापार तथा नाविक शक्तिको आडमा बेलायतले विस्तारै अधिनस्त गर्दै थियो ।  

पृथ्वीनाराण भने त्यो चलाख, धूर्त र सामरिक र आर्थिक सम्पन्न शक्तिलाई भरसक यस भेकबाटै नभए पनि उनले देखेको सम्भावित एउटा बलियो हिमाली अधिराज्यको सपना पूरा गर्न अनेकतरहले कटिबद्ध थिए । बाठा अंग्रेजले पृथ्वीनारायणलाई उठ्नै नदिनेगरी अनेक बहानामा यतातिर पस्न खोज्दा फेरि अनेक आक्रमण त हुने नै भए । अंग्रेजको यस्तो साम्राज्य विस्तारको आकांक्षाका कारण पनि यो सारा हिमाली भेग असुरक्षित थियो । तर दूरदर्शी पृथ्वीनारायणले अंग्रेजलाई तराई छिचोलेर माथि चढ्नै दिएनन् । सारा स्थानीय जाति समुदायका योद्धा, शिल्पी आदिलाई हौसल्याएर अंग्रेजलाई नराम्रोसँगमात्र होइन, हतोत्साही नै हुनेगरी धपाइदिए र आफ्नो सपना पूरा गर्ने कामको व्यवधान हटाएका थिए । यो एउटा नेपाली राष्ट्रियता निर्माणको जग खन्ने सफल र सवल काम थियो ।  

यस किसिमले पृथ्वीनारायणको महत्वाकांक्षा र त्यस परिलक्षित अभियानको क्रम आन्तरिक राज्य जित्नुमा मात्र सीमित थिएन, बरु साम्राज्यवादी शक्तिलाई यस भेकमै  प्रवेश हुन् नदिई स्थानीय धर्म, भाषा, संस्कृति र परम्पराले सुरक्षित एउटा स्वराष्ट्रिय भावनाले डो¥याएको टिकाउ हुने बलियो देश निर्माण गर्ने बाटोमा अगाडि बढेको थियो । पृथ्वीनारायणको अवसानपछि उनले शंका गरेजस्तै गरी त्यो साम्राज्यवादी शक्ति नेपालमाथि अक्रमण गर्दै प्रवेश गर्न आयो र नेपालीले राम्रैसँग मुकाविला पनि गरे तर नेतृत्व त्यसबेला पृथ्वीनाराण जस्ता दूरदर्शी र निडर नायकको हातमा थिएन । आन्तरिक द्वन्द्वले दरबार कमजोर बन्दै गएको अवस्था थियो । साधारणतया राष्ट्र भन्नाले एकताको सामूहिक भावनामा निहित रहन्छ तर एउटा राष्ट्र र राष्ट्रियताको निर्माणमा कुनै बलियो देश वा ठाउँको चिनारी त अवश्य आवश्यक हुन्छ । उद्भव अर्थात् कुनै मूल थलोरहित राष्ट्रियता निर्माण हुन सम्भव हुँदैन र नेपाल भन्ने राष्ट्रियता निर्माणमा सर्वथा पृथ्वीनारायण शाहको देन रहेको कुरा अकाट्य हो । देश र ठाउँको आधारभूत चिनारीबिना कुनै पनि जनताको राष्ट्रियताको चिनारीको कुरै उठ्न सक्दैन । यस अर्थमा जुन निश्चित भूखण्डसहितको ठाउँ निर्माणको जग पृथ्वीनारायण शाहले हाले त्यसै आधारमा नेपाली राष्ट्रियता बोकेर अनेक समुदाय, दृष्टिकोण र विचारधाराले साझा फूलबारीको अर्थपूर्ण अवधारणाभित्र ठाउँ पाएको हाम्रो यथार्थ हो । पृथ्वीनारायणलाई बिर्सिएर विविधताभित्र एकताको नेपाली राष्ट्रियताको कल्पनासम्म पनि हुन नसक्ने वास्तविकता कसैको अगाडि छिप्न सक्दैन ।

अहिले नेपालको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिको अध्ययन र ज्ञानको अभाव तथा संवेदनशील चिन्तनको अभावमा हामी बाह्य र अनेक नेपाल र बलियो नेपाली राष्ट्रियताका विरोधी तत्वको प्रभावमा फस्दै गरेको स्थिति पनि देखिएको छ । त्यसबाट मुक्ति पाउनका निम्ति सर्वप्रथम हामीले इतिहासको ज्ञान र त्यसले निर्देश गरेको वास्तविकता मनन गर्नु आवश्यक छ । नेपालमा परिवर्तनको नाममा आफ्ना धरोहर, इतिहास र पूर्वजका सच्न्चा देन बिर्सने र बेवास्ता गर्ने होडवाजी चलेको छ हिजोआज । यस्तो अवस्था भनेको असम्भव अवस्थामा निर्मित र बडो मुस्किलले बचाएको यो देशलाई सम्मानका साथ बचाइराख्ने बाटोको विनिर्माण गर्नु हो भनेर बुझ्नु आवश्यक भएको छ ।  
पृथ्वीनारायण वास्तवमा एउटा ऐतिहासिक आवश्यकताले बनाएको आधुनिक नेपालको निर्माता हुन् जसले साम्प्रदायिकतालाई आफ्नो अभियानमा स्थान दिएका थिएनन् । उनी नेपाली साझा संस्कृतिका कुशल र असल अधिनायक हुन् जसले यस दक्षिण एसियाको भूखण्डमा नै साम्राज्यवादी शक्तिको विरोधमा र स्थानीय र क्षेत्रीय मानव परम्परा र संस्कृतिको संरक्षण र सम्वर्धन निम्ति सफल अभियान चलाएका थिए । हामी आज उनका गुनको संस्मरण गर्दै यो देश र यसका परम्परालाई सम्वर्धन गर्दै समयसापेक्षरूपमा मानव हितको लक्ष्यका साथ यस देशको स्वाधीनता र मर्यादा कायम गर्न सदा चिन्तनमा लागौं । पृथ्वीनारायणले रचना गरेको यो देश बचाइराख्ने र नेपालीलाई साझा फूलबारीमा झैं फक्रिएर रहने पवित्रस्थलका रूपमा टिकाइराखौं ।
 







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

मिस वर्ल्डको उपाधी मिस इन्डिया मानुषीलाई

मिस वर्ल्डको उपाधी मिस इन्डिया मानुषीलाई

यस वर्षको मिस वर्ल्डको उपाधी मानुषी चिल्लरको जितेकी छिन् । शनिबार चीनको सान्यामा आयोजित ६७ औं मिस वर्ल्डको फाइनलमा गत...

धनगढी तताए हेमन्तले

धनगढी तताए हेमन्तले

डोट्याली कवि हेमन्त विवशका सृजनाबाट शनिबार धनगढीका साहित्यपारखी मन्त्रमुग्ध बनेका छन्। रुबस होटलमा दिउँसो भएको एकल रचना वाचन कार्यक्रममा उनले...

‘बडी सेमिङ’ विरुद्ध विद्या

‘बडी सेमिङ’ विरुद्ध विद्या

हरेक प्रश्नको निरासपूर्ण उत्तर दिने बलिउड अभिनेत्री विद्या वालनको सम्बन्ध पत्रकारहरूसँग सौहाद्र रहँदैन । आगामी फिल्म ‘तुम्हारी सुलु’को प्रमोसनका बेला...

‘भैरे’ बन्दै दयाहाङ

‘भैरे’ बन्दै दयाहाङ

अभिनेता दयाहाङ राई पछिल्ला केही फिल्ममा टिपिकल चरित्रमा देखिन थालेका छन् । रिलिज भइसकेको फिल्म ‘वीरविक्रम’मा ‘वीर’ बनेका उनी पोस्ट...