मार्शल दाइ सम्झँदा

शुक्रबार, ०५ जेठ २०७४, ०९ : ३७ चरण प्रसाई‌ं

यही वैशाख ३१ गते पहिलो चरणको स्थानीय तहको चुनाव सम्पन्न भएको छ । हुने/नहुने शंकाबीच ३, ४ र ६ नम्बरका तीन प्रदेशमा केही दुखद् घटनाबाहेक शान्तपूर्वक यो चुनाव सकिएको छ । पट्यारलाग्दो गरी भएका मतगणनाबाट केही नतिजा पनि आउन थालेका छन् । २० वर्षपछि भएको यो महत्वपूर्ण निर्वाचनबाट दलका राजनीतिक भविष्यबारे पनि यसले केही संकेत गर्नेछ । अन्तिम परिणामसम्म आइपुग्दा दलका अवस्थाबारे लेखाजोखा होला । तथापि बडो सकसपूर्वक भएको यस निर्वाचनबाट जनताको भने जीत भएको छ । नागरिक घर–आँगनको सरकार पाउनेमा विश्वस्त छन् । तिनले परिवर्तनको चाहना राखेका छन् । यस चुनावबाट सत्तारुढ दलप्रतिको असन्तुष्टि पनि झल्किएको छ ।

निर्वाचन हुँन बाँकी अरु ४ वटा प्रदेशका नागरिकसमेत दोस्रो चरणको निर्वाचनको व्यग्र प्रतीक्षामा छन् । कसैले चाहेर पनि अब हुने यो चुनाव रोकिने अवस्था देखिएको छैन । मधेसकेन्द्रित दल राष्ट्रिय जनता पार्टीले निर्वाचन आयोगमा दर्ता प्रक्रिया अघि बढाउनु पनि एक सकारात्मक पक्ष हो ।   

कतिपय युवा पिँढीले मार्शल दाइको लोकतन्त्रप्रतिको निष्ठा एवं योगदान थाहा नपाएका हुन सक्छन् । नेपाली राजनीति, विशेष गरेर काठमाडौंको कांग्रेसी वृत्तमा लौहपुरुष सर्वमान्य नेता गणेशमान सिंहपछि उनको नाम आउने गथ्र्याे । युवा वर्ग र काठमाडौंबासीका लागि मार्शलजुलुम गर्वसाथ लिइने एक नाम थियोे ।

यस चुनावी अभ्यासले स्थानीय लोकतन्त्रलाई चलायमान बनाउने भएको छ । बलियो भइनसकेको राष्ट्रिय राजनीतिलाई यसले दरो टेवा दिनेछ । नारामात्र होइन, वास्तविक अधिकार जनतासम्म पुग्ने यसबाट आशा गरिएको छ । यस राजनीतिक स्थितिसम्म मुलुक आइपुग्न कैयौं नागरिकले बलिदान र सहादत प्राप्त गरे । नागरिकलाई निरंकुशताका चंगुलबाट पटक–पटक फुत्काउन साहसिक कदम उठाए । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक व्यवस्था मुलुकलाई दिलाए । यसबाट आमनागरिकमा खुशीको लहर छाउनु स्वभाविकै हो पनि । तथापि यस सुखद क्षणलाई लोकतन्त्रका अग्रपंक्तिका योद्घा तथा होनाहार एवं ऐतिहासिक व्यक्तित्व मार्शलजुलुम शाक्य (मार्शल दाइ)ले भने देख्न पाएनन् । किनभने यो चुनाव हुनु ९ दिनअघि (२०७३ वैशाख २३ गते) उनकोे निधन भयो ।

भौतिक शरीर यस संसारमा नरहे पनि लोकतन्त्र र मानव अधिकार क्षेत्रमा उनले पु¥याएको योगदान अविश्मरणीय छ । लोकतान्त्रिक यात्रामा उनले देखाएको अदम्य साहस एवं प्रतिबद्घता नयाँ पिढीका लागि एक प्रेरणाको स्रोत बन्नेछ । राजा महेन्द्रले २०१७ पुस १ गते प्रजातन्त्रको घाँटी निमोठ्दा उनी त्यस गलत कदमविरुद्घ काठमाडौंको सडकमा खुलेर उत्रिए । त्यसका विरुद्घ माइकिङ गर्दै हिँडे । ज्यानसमेतको परवाह नगरी सशक्त विरोध गरे । प्रजातन्त्रप्रतिको गहिरो निष्ठा उनले त्यस मौकामा देखाए । लोकतान्त्रिक इतिहासमा उनी एक अमर व्यक्तित्व बने । 

त्यसबेला मार्शल दाइ नेपाली कांग्रेस तरुण दलका सचिव थिए । बिपी कोइरालालगायत नेताहरू पक्राउ परेपछि त्यसको विरोधमा तत्कालै उनी सडकमा उत्रिए । तत्कालीन राजा महेन्द्रले नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार अपहरण गरेको कदमको उनले कडा विरोध गरे । उनी तरुण दलका अर्का सदस्य भक्तपुर निवासी भरतगोपाल झासँग सडकमा उत्रिए । ‘शाही कदम मुर्दावाद’ भन्दै त्रसित काठमाडौं सहरका मख्य स्थान र चोकमा गाडी लिएर दुई दिनसम्म नारा लगाउँदै हिँडे । सबैलाई चकित पार्दै चर्को माइकिङ गरे । कतिपय कांग्रेसी नेता तथा मन्त्रीहरू निरंकुशताको त्रासबाट त्यस समय लुकेर बसेका थिए । यस अवस्थामा पनि उनले यस्तो अदम्य साहस देखाए । न्युरोड, असन, इन्द्रचोक, लैनचौर, सुन्धारा, त्रिपुरेश्वर, थापाथली जस्ता संवेदनशील क्षेत्रमा उनी नारा घन्काउँदै हिँडे । त्यसबेला उनको ज्यान पनि जान सक्थ्यो तर त्यसको वास्ता गरेनन् । जगत नेपालले यसबारे आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन्– ‘शाही कु’ को दोस्रो दिन पनि त्यसको निरन्तरता दिन पाटनतिर जान खिचापोखरीबाट धराहरा पुग्दा जिप चालक हरिनारायण र अर्का मित्र शंकर जोशीसहीत उनी गिरफ्तार भए र हनुमान ढोका पु¥याइए । त्यसपछि उनलाई नख्खु कारागारमा राखियो । 

नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा मार्शल दाइको नाम बिरलै छुट्ने गरेको छ । १७ सालको ‘शाही कु’ को विरोधमा शान्तिपूर्ण ढंगबाट जोखिम मोलेर सडकमा स्वतःस्फूर्त उत्रने निडर युवामध्ये उनी र शैलजा आचार्यसमेत हुन् । ‘नलेखिएको इतिहास’ मा राधाकृष्ण मैनालीले पनि उनलाई सम्झेका छन् । २०३३ सालमा नख्खु कारागारमा उनीसँग भेट भएको त्यसमा लेखेका छन् ।

कतिपय युवा पिँढीले मार्शल दाइको लोकतन्त्रप्रतिको निष्ठा एवं योगदान थाहा नपाएका हुन सक्छन् । नेपाली राजनीति, विशेष गरेर काठमाडौंको कांग्रेसी वृत्तमा लौहपुरुष सर्वमान्य नेता गणेशमान सिंहपछि उनको नाम आउने गथ्र्याे । युवा वर्ग र काठमाडौंबासीका लागि मार्शलजुलुम गर्वसाथ लिइने एक नाम थियोे । गणेशमानजीको छवि कायम राख्न सक्ने व्यक्तिका रूपमा उनी चिनिन्थे । उनको राजनीतिक छवि र उचाइ निकै माथिको थियो ।

तर गणेशमानजीले २०४६ पछि कृष्णप्रसाद भट्टराई नेतृत्वको सरकारमा मन्त्री हुँदा ‘मार्शल गनायो’ भन्ने शब्दले उनको राजनीतिक छवि एकाएक धमिलियो । जबकि लगाइएको त्यो आरोप मिथ्या भएको कुरा उनले बारम्बार भन्दै आएका थिए । यसको वास्तविक रहस्य अरु नै भएको कुरा उनले सुनाउने गरेका थिए । यसको सार्वजनिक खुलासा कुनै दिन होला पनि । तथापि उनको गुनासो थियो– ठूला नेताले जे भने पनि त्यही कुरामात्र पत्याउने विचित्रको छ हाम्रो नेपाली समाज ।

मार्शल दाइसँगको मेरो पहिलो भेट २०३६ सालको जनमत संग्रहताका भएको थियो । एक जेसिज मित्र रत्नमान शाक्यको अनुरोधमा सिमराको टिकट उपलब्ध गराइदिने सिलसिलामा उनीसँग मेरो पहिलो भेट भएको हो । त्यस समय उनलाई भेट्दा आफूलाई बडो भाग्यमानी सम्झेको थिएँ । उनको बोलीवचन र सरल व्यवहारले म अत्यधिक प्रभावित भएको थिएँ । पहिलो भेटमा उनको जस्तो व्यवहार थियो, अस्पतालको अन्तिम भेटमा पनि त्यस्तै देखेको थिएँ । उनी मृदुभाषी, सरल एवं सिद्घान्तनिष्ठ एक असल नेपाली थिए ।

मेरो दोस्रो भेट ज्ञानेश्वरस्थित उनको निवासमा २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि भट्टराईजीको अन्तरिम मन्त्रिमण्डलमा उद्योग वाणिज्य मन्त्री हुँदा भएको हो । झापाको धुलाबारीमा उनलाई एक कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि बनाउन निमन्त्रणा गर्ने क्रममा म भेट्न पुगेको थिएँ । त्यस समयमा उनको निवासमा यति भीड हुन्थ्यो कि मैले आफ्नो बलबुताबाट भेट्न प्रायः असम्भव देखेँ । त्यसैले त्यसबेलाका जल्दाबल्दा नेता एवं कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य भूविक्रम नङमाङको साहारा लिए । उनको साथमा गएपछि मात्र सहजरूपमा उनलाई भेट्न पाइयो । जनआन्दोलनपछिका शक्तिशाली मन्त्री भए पनि मेरो पहिलो भेटमा उनी जस्ता थिए त्यहाँ पनि त्यस्तै पाएँ । 

उनको राजनीतिक पाटो धेरैले केलाएका छन् । तथापि मानव अधिकार क्षेत्रमा उनले पु¥याएको योगदान कमैले बुझेका होलान् । आधुनिक विश्वको मानव अधिकार क्षेत्रलाई नेपालसँग जोड्न उनको पनि महत्वपूर्ण योगदान छ । नेपालमा एम्नेस्टी भित्राउन नूतन थपलियालाई उनले साथ दिए । एम्नेस्टी इन्टरनेसनल नेपालका सन् १९६९ मा संस्थापक सदस्यमध्येका उनी एक थिए । पञ्चायतकालका कठीन दिनमा पनि उनी यस संस्थाको अध्यक्ष भए । गत वर्ष नेपालमा एम्नेस्टीलाई संकट परेको बेलामा उनको बलियो साथ र सहयोग रह्यो । किनभने नेपालमा राजनीतिक संकट परेको बेलामा एम्नेस्टीले पुर्याएको योगदान उनले भुलेका थिएनन् । मानव अधिकार क्षेत्रमा काम गर्दा पञ्चायती शासकले उनीलगायतलाई दिएको दुःख–कष्टका कथा उनले बेलाबखत सुनाउने गरेका थिए ।

उनी २०४५ सालमा नेपाल मानव अधिकार संगठनको संस्थापक उपाध्यक्ष भए । लोकतन्त्रको आधारशीला मानव अधिकार हो भन्ने कुरामा उनी दृढ थिए । जीवनको उत्तरार्धमा समेत यी दुई संस्थाका प्रायः सबै महत्वपूर्ण कार्यक्रममा उनको सक्रिय सहभागिता रहने गरेको थियो ।  उनको मानव अधिकारप्रतिको अगाध लगाव यसबाट पनि पुष्टि हुन्छ ।  

मार्शल दाइ अब यो संसारमा रहेनन् तर लोकतन्त्र र मानव अधिकारकाप्रतिका उनको निष्ठा सधै सम्झिरहने छाैँ । उनी जति नरम र सरल देखिन्थे सिद्घान्तप्रति उनको अडान त्यति नै कठोर थियोे । उनले मूल्य–मान्यतामा कहिलै सम्झौता गरेनन् । कांग्रेसप्रति पनि उनले गुनासो गरेको कहिल्यै सुनिएन । बरु नेताहरूका अकर्मण्यता र अविवेकी निर्णयप्रति भने उनी रुष्ट देखिन्थे । हामीबीचमा मार्शल दाइ नरहे पनि उनका मार्गदर्शन एवं पे्ररणा सधैँ रहिरहनेछ । उनीप्रति साधुवाद एवं भावपूर्ण श्रद्घान्जली । भाउजू सलिना शाक्य र छोरी शिवानीसमेत परिवारजनप्रति हार्दिक समवेदना ।









यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

विवाहलाई 'नो चान्स' : मनिषा कोइराला

विवाहलाई 'नो चान्स' : मनिषा कोइराला

सात वर्षअघि काठमाडौंका व्यापारी सम्राट दाहालसँग लगनगाँठो कसे पनि बलिउड अभिनेत्री तथा नेपाली चेली मनीषा कोइरालाको वैवाहिक जीवन लामो समय...

सकियो राष्ट्रिय वाङ्मय संगोष्ठी

सकियो राष्ट्रिय वाङ्मय संगोष्ठी

नेपाल र भारतबीचको साहित्यिक सम्बन्ध, प्रगतिको चर्चा र कविता वाचनसँगै राजधानीमा गत शनिबारदेखि सुरु भएको 'त्रिदिवसीय राष्ट्रिय वाङ्मय संगोष्ठी तथा...

कान्समा 'पाहुना'को टिजर सार्वजनिक

कान्समा 'पाहुना'को टिजर सार्वजनिक

बलिउडकी नायिका तथा निर्माता प्रियंका चोपडाको होम प्रोडक्सन पर्पल पेबल पिक्चर्सले निर्माण गरेको फिल्म 'पाहुना' को टिजर 'कान्स फिल्म फेस्टिबल'...

राजधानीमा नयाँ फिल्म कलेज

राजधानीमा नयाँ फिल्म कलेज

नेपालमा फिल्म बन्ने क्रम वर्षेनी बढिरहँदा फिल्मसँग सम्बन्धित जनशक्ति उत्पादन गर्ने शैक्षिक संस्थाको संख्या पनि थपिँदै गएको छ। ओस्कार फिल्म...