स्थानीय पाठ्यक्रम–पाठ्यपुस्तक खोइ ?

सोमबार, २६ भदौ २०७४, १० : २७ रमेशप्रसाद गौतम


हाम्रो शिक्षाले स्थानीय कला, संस्कृति, सम्पदा, परम्परा, ज्ञान, सीपलाई समेट्न सकेको छैन । अहिलेसम्म केन्द्रीकृत पाठ्यक्रम प्रणालीअनुरूप निर्दिष्ट पाठ्यक्रम लागू भइरहेको छ । हुनत साबिक पाठ्यक्रममा पनि कक्षा १—८ सम्म १०० पूर्णांकको स्थानीय विषय पढाइनेछ भनिएको छ । तर, यस सम्बन्धमा धेरै विद्यालय वा शिक्षक नै अनभिज्ञ छन् । 

स्थानीय पाठ्यक्रम निर्माण गर्दा कक्षा १ देखि ५ सम्मका बालबालिकालाई आफ्नो क्षेत्रको प्राकृतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, तथा धार्मिक मठमन्दिरहरूबारे परिचित गराउने खालका विषय समावेश गरिनु उपयुक्त ठानिन्छ ।

स्थानीय पाठ्यक्रममा भौगोलिक स्थिति, त्यहाँको वातावरण, वनस्पति, पशुपक्षी र तिनको संरक्षण ज्ञान र सीप दिने खालका विषयवस्तु समावेश गरिनुपर्छ । स्थानीय तहमा आइपर्ने आपत्विपत्को व्यवस्थापन र न्यूनीकरणमा जोड दिनु बढी सान्दर्भिक हुन्छ । २०७२ वैशाखको भूकम्प आएका बेला टेबुल वा खाटमुनि बस्नू भन्ने ज्ञानले आफ्नो ज्यान नै गुमाउनुपरेको स्मरण गरिनुपर्छ । भूकम्पबाट सुरक्षित हुन दिइने शिक्षा पनि स्थानीयता र जोखिम हेरी बच्ने उपाय सिकाउनुपर्छ । 

विद्यार्थी जुन ठाउँमा हुर्केर बढेर अहिले पढ्दै छ, त्यस ठाउँबारे जान्नुप¥यो, त्यसको के महत्व छ थाहा दिनुप¥यो, अनि मात्र उसले आफ्नो ठाउँ चिन्छ । स्थानीय पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक निर्माण गर्ने कार्यमा स्थानीय शिक्षक नै सहभागी हुनु आवश्यक हुन्छ । यस सम्बन्धमा पनि स्थानीय व्यवस्थापन समिति वा स्थानीय सरकारबाट यथोचित ध्यान पु¥याउनु जरुरी छ । स्थानीय पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकमा आफ्नो गाउँठाउँको ऐतिहासिक महत्व, भूगोल, संस्कृति, प्रकृति, परम्परागत ज्ञान–सीप समेट्न अति नै जरुरी छ ।

केन्द्रीकृत मात्र होइन, स्थानीय पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक पनि पढाइनुपर्छ । आफ्नो गाउँठाउँको ऐतिहासिक महत्व, भूगोल, संस्कृति, प्रकृति, परम्परागत ज्ञान–सीप जान्न–सिक्ने हक सबै बालबालिकालाई हुन्छ । आफूलाई नचिन्ने शिक्षाको के काम ? 

काष्ठकला, मूर्तिकला, माटाका भाडाहरू बनाउने सीप, राडीपाखी बनाउने सीप आज किन लोप हँुदै गएका छन् ? यसतर्फ सरोकारवाला कोही पनि संवेदनशील छैनन् । कमसेकम अब स्थानीय पाठ्यक्रम बनाएर यस्ता कुरा समावेश गरी पाठ्यपुस्तक लेखियो भने नानीहरूले परम्परागत सीपलाई धेरै हेलाँ गर्नेछैनन् । यी सीप नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण भएपछि यथास्थितिको सीपलाई समयानुकूल परिमार्जन गरी उनीहरू आत्मनिर्भर हुन सक्छन् । यसतर्फ स्थानीय अभिभावक, स्थानीय सरकार, बुद्धिजीवी सबैको ध्यान केन्द्रित हुन जरुरी छ ।

स्थानीय पाठ्यक्रम निर्माणपूर्व राष्ट्रिय पाठ्यक्रमको रूपरेखा पनि स्थानीय सरकारको शिक्षा हेर्ने निकायलाई पूर्ण ज्ञान हुनु जरुरी छ । यसरी पाठ्यक्रमको निर्दिष्ट लक्ष्यअनुरूप राष्ट्रिय पाठ्यक्रम र स्थानीय पाठ्यक्रमसम्बन्धी व्यवस्था हुँदाहँुदै पनि पूर्णरूपले सबै विद्यालयमा स्थानीय पाठ्यक्रम हुन नसक्नु भनेको सरकारकै कमजोरी हो । स्थानीय पाठ्यक्रमलाई बहानाबाजी गरी अन्य अतिरिक्त विषयलाई ठाउँ दिनु शिक्षा–अधिकारको मर्म विपरीत हो ।

स्थानीय पाठ्यक्रमबारे स्पष्ट नीति र कार्यान्वयन विधि नै छैन । स्थानीय पेसालाई कसरी जोगाउने भन्ने सम्बन्धमा स्थानीय तहबाटै आवाज उठाइनुपर्छ । उपलब्ध जडीबुटी एवं आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिबारे स्थानीयले जान्न पाउनु उनीहरूको हक हो । स्थानीय तहमा कैयौँ महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा, धार्मिक स्थल, अनेकन् चालचलन, रीतिरिवाज छन् । यी सबैको संरक्षण र यिनलाई माया गर्न सिकाउने पाठ्यक्रम निर्माण गरी सोहीअनुरूपको पाठ्यपुस्तक लेखी ज्ञान र सीप प्रदान गरिनु आवश्यक छ । पाठ्यक्रम निर्माणमा होस् वा पाठ्यपुस्तक लेखन, स्थानीय विज्ञतालाई कदर गर्नुपर्छ ।

स्थानीय सहभागितामा निर्माण गरिएको पाठ्यक्रममा स्थानीयहरूको पनि बढी मोह हुन्छ । विद्यालयले मात्र नभई त्यस पाठ्यक्रमलाई स्थानीयहरूले पनि अपनत्व ग्रहण गर्नाले स्थानीय पाठ्यक्रम कार्यान्वयन गर्न विद्यालयलाई सजिलै सहयोग पुग्नेछ । विद्यालय र स्थानीयहरू समेतको सहयोगले बालबालिकालाई स्थानीय मौलिक र उपयोगी ज्ञान, सीप र प्रविधिको विद्या हासिल गराउन सकिन्छ । 

अझै पनि हाम्रा दुर्गम जिल्लाका विद्यालयहरूलाई स्थानीय पाठ्यक्रम लागू गर्ने इच्छाशक्ति हँुदाहँुदै पनि आफूमा त्यससम्बन्धी  ज्ञान र आत्मविश्वासको कमीले लागू नभएको पाइन्छ । यस्ता विद्यालयहरूलाई शिक्षाका सरोकारवालाहरूले सहयोग पु¥याउनुपर्छ ।

स्थानीय सरोकारका विषयमा छलफल गर्दा प्रधानाध्यापक, शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, स्थानीय प्रतिनिधि, बुद्धिजीवी, समाजसेवी आदिको भेला गराउनुपर्छ । उक्त भेलामा आपसी छलफल र अन्तक्र्रियाबाट स्थानीय आवश्यकताका विषयहरूको पहिचान गरी सूची तयार पारी तिनलाई समेट्नुपर्छ । 

(लामो शिक्षण गरेका गौतम शैक्षिक विषयमा लेख्छन् । उनी शिक्षाविद् हुन्)







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

‘महिलाको चरित्र चित्रणमा कमजोर नेपाली फिल्म’

‘महिलाको चरित्र चित्रणमा कमजोर नेपाली फिल्म’

नेपाली फिल्मलाई बलिउडको नक्कल गर्ने आरोप लागेको छ । अझ त्यसरी बनेका फिल्ममा पनि शिल्प र सौन्दर्य नभएको गुनासो सुनिन्छ...

धनगढी तताए हेमन्तले

डोट्याली कवि हेमन्त विवशका सृजनाबाट शनिबार धनगढीका साहित्यपारखी मन्त्रमुग्ध बनेका छन् । रुबस होटलमा दिउसो भएको एकल रचना वाचन कार्यक्रममा...

‘गुडबाई काठमाडौं’लाई कोलकातामा अवार्ड

‘गुडबाई काठमाडौं’लाई कोलकातामा अवार्ड

दशकअघि देशमा विद्यमान जनयुद्धको पृष्ठभूमिमा बनेको फिल्म ‘गुडबाई काठमाडौं’ले भारतको कोलकातामा भएको ‘कोलकाता इन्टरनेसनल फिल्म फेस्टिभल’मा ‘नेटप्याक अवार्ड’मा ‘उत्कृष्ट फिल्म’को...

मिस वर्ल्डको उपाधी मिस इन्डिया मानुषीलाई

मिस वर्ल्डको उपाधी मिस इन्डिया मानुषीलाई

यस वर्षको मिस वर्ल्डको उपाधी मानुषी चिल्लरको जितेकी छिन् । शनिबार चीनको सान्यामा आयोजित ६७ औं मिस वर्ल्डको फाइनलमा गत...