मधेसमा चुनावको सन्देश

बिहिबार, २९ भदौ २०७४, १० : ०९ दीपेश केसी


तराई-मधेसको समाजको अवस्था र परिवेश त्यहाँ भएका आन्दोलनहरूले धेरै उजागर ग¥यो । पसिनाले तराईको माटो सिञ्चित गर्दै हिमालसम्मका बासिन्दाका लागि अन्न उत्पादन गर्दा पनि विदेशीझैँ व्यवहार गरिएका मधेसी जनताको दशकौँ देखिएको असन्तुष्टि आक्रोशका रूपमा व्यक्त भयो । आक्रोश मत्थर त भएको छ, पूर्ण शान्त भइसकेको छैन । अलमल र अन्यौललाई पन्छाउँदै मधेसको प्रदेश नम्बर दुईमा चुनावी रौनक बढ्दै जाँदा मधेसको मन र मर्म बुझ्ने अर्को अवसर आएको छ ।

काठमाडौँले मात्र मधेसमाथि शोषण गरेको हो या शोषण गर्ने मधेसमै छन् ? मधेसको हित काठमाडौँसँग कस्सिएर बस्दा हुन्छ या दूरी बढाउँदा हुन्छ ?

चुनावबाट चेतना

चुनाव नेता बन्ने र बनाउने कर्मकाण्ड मात्र होइन । चुनाव चेतना जगाउने अवसर पनि हो । चुनावको घटनाक्रम र नतिजाले समाजको चेतनास्तर मापन गर्ने अवसर प्रदान गर्छ । आलोचकहरूले जनादेश र मतादेशको शब्दमार्फत फरक विश्लेषण गरे पनि लोकतन्त्रमा चुनावी घटनाक्रमले कुनै पनि समाजको धेरै यथार्थ बुझ्न सकिन्छ । चेतनाका दृष्टिले मधेसमा विगतमा भन्दा परिवर्तनको लहर आएको छ । चुनावमा अपराधीहरूको सक्रियता भइहाल्छ तर विगत चुनावको तुलनामा अहिलेसम्मको अवस्थालाई केलाउँदा मधेसमा अपराधीहरूको प्रभाव धेरै कम भइसकेको देखिन्छ । चुनावमा जमिनदारको घर धाएर मात्र मत आउँदैन भन्ने देखिइसकेको छ । त्यसैले ठूला दलका ठूला नेतासमेत घरदैलोमा खटिइरहेका छन् । मधेसका मतदातामा बढेको चेतनास्तरले काठमाडौँकेन्द्रित प्रभावशाली नेताहरूलाई समेत मतदातासम्म पुग्न बाध्य बनाएको छ ।

विगतमा तराई मधेसको प्रचण्ड गर्मी र शीतलहरसँग जुध्दै टिक्दै रहेका रैथानेको मन बुझ्न कमैले मात्र दायित्व सम्झिए । मधेस त्यहाँका कतिपय टाठाबाठाका लागि मागि खाने भाँडो भयो । काठमाडौँले मधेसबाट लिने तर दिन नपरे हुन्थ्यो जसरी शोषण गर्ने गरेको इतिहास लामो छ । जसका कारण मधेसी जनतामा असन्तुष्टि आक्रोशमा बदलियो । जसको दुरुपयोग त्यहाँका टाठाबाठाबाट लिए । तिनै टाठाबाठालाई खुसी पारेर असन्तोषको आगो अल्पकालीन रूपमा निभाएर सिंहदरबारले झारो टार्दै आएको छ । मधेसको तल्लो तहसँगको जनतासम्म राज्यको महसुस गराउने योजना पु¥याउन नसकिएको यथार्थलाई सिंहदरबार केन्द्रित कर्मचारीतन्त्र स्वीकार्न तयार छैन । अब मधेसका स्थानीय जनता सिंहदरबारको थोपरिएको योजना र त्यहाँका उच्च वर्ग र जातिको थिचोमिचो सहनेवाला छैनन् भन्ने सन्देश निरन्तर प्रवाह भइरहेको छ ।

मधेसको महत्व

नेपालको अर्थतन्त्रमा तराई मधेसको मुख्य योगदान रहँदै आएको छ । देशको कुल गार्हस्थ उत्पादन अर्थात् जीडीपीमा धान उत्पादनको विशेष योगदान हुन्छ । धानको कम या बढी उत्पादनले आर्थिक वृद्धिदरमा समेत वर्षेनि असर पार्छ । धानको मुख्य उत्पादक क्षेत्र तराई हो । नेपालको ‘अन्नको भण्डार’ तराईले अर्थतन्त्रमा मुख्य योगदान पु¥याउँदै आएको छ । राजनीतिमा समेत मधेसको विशेष प्रभाव छ । पछिल्लो समय देशको प्रधानमन्त्री बनेकाहरू मधेसी मूलका नभए पनि मधेसवासी हुन् । नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली, माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष प्रचण्डदेखि मधेसकेन्द्रित दलका नेताहरू तराई मधेसका स्थायी बासिन्दा हुन् । डडेलधुरा स्थायी घर भए पनि नेपाली काँग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवाले कञ्चनपुरलाई चुनावी क्षेत्र बनाए । मधेसी पहिचान बोकेका धेरै नेताहरू राज्यको उच्च तहमा पुगे । देशको प्रथम राष्ट्रपति डा.रामवरण यादव मधेसी हुन् । प्रधानमन्त्री र सभामुख बाहेकको उच्च पदमा मधेसी समुदायको प्रतिनिधित्व भइसकेको छ । २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि मधेस राजनीतिको केन्द्रमा रहँदै आयो । फरक यति मात्र हो मधेसको प्रतिनिधित्व गर्ने नेताहरू काठमाडौँ मुकाम बनाएर लाभ मात्र लिएर बसे । काठमाडौँलाई दोष देखाउने काठमाडौँमा मुकाम बनाएर फाइदा लिएर बस्नेहरूको कमी भएन ।

भ्रमको खेतीहरू धेरै भए । काठमाडौँले मात्र मधेसमाथि शोषण गरेको हो या शोषण गर्ने मधेसमै छन् ? मधेसको हित काठमाडौँसँग कस्सिएर बस्दा हुन्छ या दूरी बढाउँदा हुन्छ ? यसमा प्रस्ट नभएसम्म मधेसको वास्तविक समस्या समाधान हुन कठिन हुन्छ । नेपाली राजनीतिको केन्द्रमा आइपुगेको मधेस मुद्दा जटिल बन्दै जानेछ । समस्याको पहिचानविना समाधान निस्कँदैन बरू अप्रत्याशित समस्याहरूको ओइरो लाग्छ । आन्तरिक कारणलाई बेवास्ता गरेर बाह्य कारणलाई मात्र दोष दिएर मधेस मुद्दाको दिशा बदल्ने खेल भइरहेछन् । यस्ता गतिविधिमा समस्या समाधानमा भन्दा समस्याका नाममा स्वार्थ पूरा गर्ने अभिप्राय लुकेको छ ।

मधेसको समाज

देशको कुल भूभागको १७ प्रतिशत रहे पनि २०६८ सालको जनगणनाअनुसार मधेसमा देशको कुल जनसंख्याको आधाभन्दा बढी जनसंख्या छ । मधेसमा भाषिक र सामाजिक विविधता छ । मधेसका बासिन्दामध्ये मधेसी समुदायमा सूचीकृत गरिएकाहरूले समेत आफ्नो अलग पहिचान दाबी गर्दै आएका छन् । तराईवासी थारू र मुसलमानको अलग पहिचान छ । मधेसमा जातिप्रथा अभ्यास गरिन्छ । पहाडमा पनि जातिप्रथा अभ्यास गरिन्छ तर शैलीमा फरक छ । पहाडको दलित सामाजिक संस्थाहरूको निर्णय तहमा सहभागी हुन्छ तर तराईको दलितमाथि रोक लगाइन्छ । केही अपवादबाहेक नेपाली समाज पित्तृसत्तात्मक समाज हो । मधेसको समाज झन् बढी पित्तृसत्तात्मक छ । अधिकांश पहाडी समाजको तुलनामा मधेसमा महिलाहरूको घरभित्रको अधिकारसमेत कुण्ठित गरिएको छ । घुम्टीप्रथा अझै छ । संस्कारहरू बदलिँदै गएका छन् । मधेसका महिला राज्यको नीतिनिर्माण तहसम्म पुग्न थालेका छन् । तर, त्यो पहाडको तुलनामा उत्साहप्रद अनुपातमा वृद्धि भइरहेको छैन ।

मधेसमा सामाजिक आर्थिक विभेदको खाडल गहिरो छ । धनी र गरिबबीचको विभेदको खाडल हिमाल र पहाडको तुलनामा बढी छ । हुनत मधेसमा मध्यमवर्गको संख्या र प्रभाव बढ्दो छ । तर, अझै पनि केही सम्भ्रान्तहरूको दबदबा कायम छ । लैंगिक, जातीय विभेदले जरा गाडेको छ । महिला र दलित मधेसमा सबैभन्दा पिछडिएका मध्येमा पर्छन् । जरैसम्म गाडिएको विभेदले मधेसको आन्तरिक मतभेदलाई ऊर्जा दिइरहेछ । सन् २०१४ मा गरिएको अध्ययनअनुसार तराईका ब्राह्मण र कायस्थ मानव विकासको सबै क्षेत्रमा सबैभन्दा समाविष्ट समुदायमा पर्दछन् । राज्यको नीतिनिर्माण तहमा तराईका ब्राह्मण र कायस्थको अवस्था मजबुत छ जबकि तराई दलितको सहभागिता अति न्यून छ । मानव विकासको दृष्टिले मधेसका दलित सबैभन्दा पिछडिएको समुदायमा पर्छन् । यो हदसम्मको विभेदबाट मधेस समस्याग्रस्त छ । बालविवाह अभ्यास भइरहेको छ । हिमाल र पहाडको तुलनामा मधेसमा बालविवाह बढी रहेको छ । तथ्यांक विभागको सन् २०१४ मा प्रकाशित तथ्यांकअनुसार हिमाल र पहाडका तुलनामा मधेसमा बालिका विवाह तेब्बर बढी छ । शिक्षित परिवारमा समेत बालविवाहको घटना छन् जसलाई लुकाइन्छ । सांसद भइसकेकाले नाबालिका विवाह गरेको घटना सार्वजनिक भएको छ । यतिसम्म कि महिला अधिकारका क्षेत्रमा काम गर्नेले समेत छोरीको उमेर नपुग्ने विवाह गरिदिएको घटना छ । बोक्सी प्रथाले जघन्य घटनाहरू बेला बेलामा सार्वजनिक हुन्छन् । धेरै घटना लुकाइन्छ । मधेसकेन्द्रित दल र सामाजिक संस्थाले राज्यको निकायमा सहभागिताका अलावा राजनीतिक मुद्दामा जोड दिइरहे पनि सामाजिक परिवर्तनका क्षेत्रमा खासै भूमिका निभाइरहेका छैनन् । जसका कारण मधेसमा कुरीति र कुसंस्कारको जरो उखेलिएको छैन ।

गैरमधेसीको तुलनामा मधेसीहरूको सरकारी र गैरसरकारी क्षेत्रको आकर्षक पदहरूमा सहभागिता कम छ । यो मुद्दालाई मधेसकेन्द्रित दलहरूले उठाउने गरेका छन् । मधेसमा यस्ता विषय राजनीतिक मुद्दाका रूपमा उठ्ने गर्छ । सरकारले मधेसी समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्न समावेशीको सिद्धान्तलाई अगाडि सारेर राज्यको नीतिनिर्माण तहमा कुल सहभागिता प्रतिशतमा २२ प्रतिशत मधेसी समुदायका लागि सुनिश्चित गरेको छ । यसले मधेसी समुदायको सहभागितालाई बढाउँदै लगे पनि सन्तुष्ट हुने अवस्था छैन । मधेसीले पाएको कोटामा त्यहाँका उच्च वर्ग र जातिले ठाउँ लिँदा निम्न वर्ग र कथित तल्लो जातिले अवसरबाट वञ्चित हुनुपरेको छ ।

मधेस देशको अभिन्न अङ्ग हो भन्ने यथार्थलाई पहाड र हिमालका बासिन्दाभन्दा झन् बढी मधेसका जनताले बुझेका छन् । हिमाल र पहाडको स्रोतको सबैभन्दा बढी आवश्यकता मधेसलाई छ । कसिलो गरी जोडिएको धार्मिक र सांस्कृतिक सम्बन्धको धागो कसैको उग्र बोली र व्यवहारका भरमा चुडिइहाल्ने होइन । तर, मधेसले देशभित्र सम्मान र नैसर्गिक अधिकार चाहेको छ । देशभित्र विदेशीको जस्तो व्यवहारको अन्त, राज्यका सबै निकायमा सम्मानजनक सहभागिता, योगदान र क्षमताको कदर खोजेको छ । मधेसको मर्म राज्यको नीतिनिर्माण तहमा बस्नेले बुझ्न जरुरी छ । सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक अवस्थाको गहिरो जानकारीविना मधेसको समस्याको पहिचान हुँदैन र समाधानको उपाय निस्कँदैन । केही मधेसी नेतालाई मन्त्री बनाउँदैमा र राजनीतिक नियुक्ति दिँदैमा समस्याको समाधान निस्कँदैन । मधेसको समस्या मधेसको बस्ती बस्तीको मर्म बुझेर खोजिनुपर्छ । नेताहरूका लागि चुनाव मधेसी जनताको घरघर पुगेर वास्तविकता बुझ्ने अवसर हो ।  यसको सही सदुपयोग भएमा मधेस समस्या होइन भन्ने तथ्य बुझ्न कठिनाइ नपर्ला, मधेसमा शान्ति छाउला, मधेसी जनताको मर्म बुझेर सामाजिक र आथिक विकासका काम अगाडि बढ्ला ।







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

‘पद्मावती’ विवाद

‘पद्मावती’ विवाद

महंगो सेटमा फिल्म बनाउन माहिर बलिउड निर्देशक सञ्जय लीला भन्सालीको फिल्म ‘पद्मावती’को फष्र्टलुक सार्वजनिक हुनासाथ फिल्मकर्मीदेखि दर्शकसम्मले फष्र्टलुकको तारिफ गरे...

फूलमानको ‘नीरफूल’मा म्यान्मारका राजदूत दम्पती

फूलमानको ‘नीरफूल’मा म्यान्मारका राजदूत दम्पती

सञ्चारकर्मी फूलमान बलको निर्देशन रहेको फिल्म ‘नीरफूल’मा म्यान्मारका राजदुत ऊ लिउन ऊ देखिने भएका छन् । भूकम्पले तितर वितर पारेको...

दसैंका गीतमा पीडा

दसैंका गीतमा पीडा

वाल्यकालमा औंला भाँँच्दै धेरैले यही गीत गाउँदै दसैंलाई निम्ता दिन्थे । यो गीत गाउँदा घरमै दसैं आइसकेको धेरैलाई आभाष हुन्थ्यो...

तीन फिल्मसँग आउँदै ‘तान्द्रो’

तीन फिल्मसँग आउँदै ‘तान्द्रो’

आगामी कात्तिक २४ गते ‘सकस’, ‘रोमियो’ र ‘मेला’ रिलिज हुने चर्चा चलिरहँदा यही मितिमा अर्को फिल्म ‘तान्द्रो’ पनि रिलिज हुने...