दलितभित्रैका समस्या

बिहिबार, २६ असोज २०७४, ११ : ४२ किरण बिक


नेपाली समाजको संरचना यसै पनि विभिन्न सामाजिक ‘लेयर÷तह’मा विभक्त छ । जातीय भेदभावले हाम्रो सभ्यतालाई सयौँ वर्ष पछाडि धकेलेको छ । यो ‘एनजिओ’को भ्वाइस होइन, आम नेपाली दलितले आजसम्म भोगेको यथार्थ हो । पछिल्लो केही दशकको अभ्यासलाई आधार मानेर भन्ने हो भने एकथरी बौद्धिक कथित उच्च जातलाई ‘छुवाछूत’ गरेको आरोप लगाएर पन्छिने गरेका छन् । तर, यति भनेको भरमा हामी दलितका समस्या सुल्झिन्छन् भन्नु छक्कदाग्दो कुरा हो ।

म कल्पना गर्छु, कुनै एउटा पार्टीले दलित प्रधानमन्त्री उठायो भने अन्य पार्टीका दलितहरूले के सहयोग गर्लान्, भोट हाल्लान् ?

पहिलो कुरा, कस्तो अचम्म दलितभित्र झन् अर्को दलित छ । हामी आफैँ तहगत जातीय विभाजनको सिकार भइयो भनिरहेका छौँ र आफैँ तहगत जातीय परम्परा धानिरहेका छौँ । दलितभित्रै ‘छुवाछूत’ छ । हामीले सिंगो उपल्लो जातीय संरचनासँग भिड्नुपरेको छ । अर्कातिर जुन बहस र मुद्दाविरुद्ध हामी तथाकथित उपल्ला जातीय संरचनाहरूसँग भिडिरहेका छौँ, फेरि त्यस्तै अभ्यास हामी दलितहरू नै गरिरहेका छौँ । एकप्रकारले भन्दा जातिगत तह र भेदभाव पहिले त दलितभित्रै अन्त्य हुनुपर्ने हो । अनि मात्र सम्पूर्ण दलित एक ढिक्का भई उपल्ला जातिसँग लड्न सकिन्थ्यो । दलितभित्रै पनि पानी चल्दैन । सार्कीलाई कामीले भान्सामा छिर्न दिँदैन । दमाई र चमारबीच बिहे चल्दैन । हो, दलितभित्र विभेद कतै छ, कतै छैन । तर धेरै ठाउँमा पूर्णरूपले एउटा कामीले अर्को दमाईलाई सजिलै स्वीकारेको देखिँदैन ।
दलित दलितबीचको भेदभाव कतै कडा नै छ, कतै हल्का छ । हुन त दलितबीचको यस हिसाबको जातीय तह दलितहरू आफैँले बनाएका भने हैनन् । दलित–दलितबीचको यो विभेद पनि दलितहरूमाझ उपल्लो जातद्वारा नै लादिएको हो, जसले तहगत जातीय संरचनाको सुरुवात ग¥यो । कामीभन्दा सार्की सानोे भन्ने कुरा कामी आफैँले बनाएको चाहिँ होइन, यो हिजो उसैले गरेको हो, जजसले जात बनाए । तर हामी निरन्तर किन त्यही परम्परा अविच्छिन्न रूपमा चलाइरहेका छौँ त ? दलित मुक्तिको अभियानलाई साँच्चिकै सफल बनाउने हो भने पहिले त दलितभित्रैको यो समस्या अन्त गर्नुपर्छ । हामीलाई नहेप भनेर बाहुन, क्षत्री, गुरुङ, मगरसँग चाहिँ भन्ने अनि हामी फेरि कामीले दमाईलाई, दमाईले सार्कीलाई हेपिरहने ? हामी न्याय माग्न जाँदा न्याय माग्न जानेहरू त पहिले बराबर हौँ न । दलितहरूबीच नै पहिले बिहे चलाऔँ, पानी चलाऔँ, भान्सा चलाऔँ । पहिले हामी नै समान बनौँ । दलित मुक्तिको आन्दोलन अलिकति बदलौँ । पक्कै पनि दलितभित्रको यस प्रकारको विभेद मेटाउन दलित र उपल्लो जातिसँगको विभेद मेटाउनभन्दा सजिलो होला । नत्र यस्तै हो भने एकदिन बाहुन र सार्कीबीचको छुवाछूत त हट्ला तर कामी र दमाईबीचको चाहिँ रहिरहला । अनि के त्यसबेला दलित मुक्तिको आन्दोलन जितिरहेका हुन्छौँ ?
दोस्रो कुरा, यहाँ दलितहरूबीच नै एकता छैन । भन्नाले दलित मुक्तिको आन्दोलनमा हिँडेका अभियन्ता र संघसंस्थाहरूबीच नै एकता छैन । एकताभन्दा पनि एकरूपता छैन भन्नु अझ ठीक होला । दलित एकता नभएका कारण कैयौँ उपलब्धि गुम्ने खतरामा छन्, कैयौँ मुद्दा अस्तव्यस्त भएका छन् ।
जहिले पनि दलित मुद्दाहरूको उठान ढिलो गरी हुने, भए पनि सबैको साथ र सहयोग नहुने अनि बीचैमा छाड्ने जस्तो भइरहेको छ । एउटा दलित संस्थाले अर्को दलित संस्थालाई नगन्ने खालको पनि समस्या छ । अहिले हरेक राजनीतिक दलमा दलित संगठन छ । पार्टी जुनसुकै होस् मूल मुद्दा त उही हो, लक्ष्य उही हो दलित मुक्ति, बाटो पो फरक हो, तर गन्तव्य धेरै टाढा छ । तर यही कुरा पनि हाम्रा दलित राजनीतिक नेताहरूले बुझिरहेका छैनन् । आफ्नोबाहेक अर्को पार्टीले दलित आन्दोलनमा केही गरेकै छैन भन्ने नगरौँ । घरी घरी म कल्पना गर्छु, कुनै एउटा पार्टीले दलित प्रधानमन्त्री उठायो भने अन्य पार्टीका दलितहरूले के गर्लान् ? अहिलेको स्थिति हेर्दा त भोट हाल्दैनन् जस्तो देखिन्छ ।
तेस्रो कुरा, नेपाली दलित समुदाय एनजिओकरण र क्रिस्चियनीकरणको जोखिममा छ । दलित मुक्तिको अभियानमा राजनीतिक आन्दोलन र राज्यको पहल जत्तिकै महत्वपूर्ण छ, एनजिओको भूमिका । एनजिओको विषयहरूमा दलित मुद्दा पनि एक सवाल बनेदेखि नै दलित आन्दोलनले गति लिन थाल्यो । कतिपयका शब्दमा दलित मुद्दा बढी एनजिओकारण भयो भन्ने पनि छ तर बढी हुँदा त राज्यको नजर थोरै छ । दलितका सवालहरू बाध्य भएर एनजिओकरण भएका हुन् । तर बाहिर हल्ला गरिएजस्तो दलित एनजिओलाई एकदमै धेरै पैसा आउने भन्ने चाहिँ होइन । दलित संस्थाहरूकै बिजोग छ । केही दलित अभियन्ताहरूले उच्च शिक्षाका लागि विदेशमा अवसर भने पाएका छन् । हालैका दिनहरूमा दलित आन्दोलनका लागि विदेशी सहयोग लिनुहुँदैन भन्ने खालका कुरा पनि आइरहेको छ तर दलित आन्दोलन अझै सुरुवातमै रहेको र राज्यले पनि खुलेर सहयोग नगरिरहेको स्थितिमा त्यसो गर्नु चाहिँ मूर्खता हुन्छ । दलितमा लाग्ने अर्को आरोप हो क्रिस्चियनीकरण भयो भन्ने । नखुलेर कतिपय एनजिओले दलितहरूको खराब स्थितिलाई ख्याल गर्दै प्रभावित पार्दै क्रिस्चियन बन्न प्रेरित गरेको तथ्य बेला बेलामा खुल्ने गरेको छ । हिन्दू व्यवस्थामा जात छ, विभेद छ, हाम्रोमा जात छैन, विभेद छैन भनेर क्रिस्चियनहरूले दलितहरूलाई आफूतिर तान्ने गरेका कुरा आइरहन्छ । दलित मुद्दामा यो जोडिनु भनेको दलित मुद्दा झन् कमजोर हुनु हो । दलितहरू पढ्न पाउँछन्, उनीहरूको स्थिति सुध्रिन्छ भने र क्रिस्चियन हँुदा सम्मानित भएको महसुस गर्छन् भने त्यो धर्म माने पनि हुन्छ । तर, क्रिस्चियन भइसकेपछि दलितले कस्तो अवस्था भोगेका छन् ? त्यसतर्फ पनि सोच्ने कि ?
दलित आन्दोलनभित्रै अरू पनि धेरै समस्या छन्, जसको प्रस्ट पहिचान र चिरफार हुन आवश्यक छ । दलित मुक्तिको बाटो लामो र अप्ठेरो भएकाले दलितहरू पहिले आफैँ मिल्नु अत्यन्त आवश्यक छ । हामीले अहिले प्रयोग गरिरहेको बाटो अथवा माध्यमले हामीलाई सही उपलब्धि दिइरहेको छ कि छैन, त्यसतर्फ पनि सोचौँ । अबको एक–दुई पुस्ताभित्र यो दलित भन्ने अवस्था नहुने गरी हामी लाग्नुपर्छ । त्यसका लागि कम्तीमा पनि अहिलेका सक्रिय दलित अभियन्ताहरू साझा अभियान लिएर हिँड्न जरुरी छ ।







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

सुटिङका लागि नेपाल आउँदै अर्जुन-परिणिती

सुटिङका लागि नेपाल आउँदै अर्जुन-परिणिती

अभिनेता अर्जुन कपुर र अभिनेत्री परिणिती चोपडाको अभिनय रहने नयाँ फिल्म ‘सन्दीप और पिंकी फरार’ को सुटिङ नेपालमा पनि गरिने...

सकियो श्वेताको ‘कान्छी’

सकियो श्वेताको ‘कान्छी’

नायिका तथा निर्मात्री श्वेता खड्काले निर्माण गरेको फिल्म ‘कान्छी’ को छायांकन सकिएको छ । आकाश अधिकारी निर्देशित फिल्मले ५० दिनको...

‘कसले बजाउने बिनायो र मुर्चुङ्गा ?’

‘कसले बजाउने बिनायो र मुर्चुङ्गा ?’

दुई दशक अघिसम्म खोटाङको हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका–३ च्यास्मीटारका टोल–टोलमा बिनायो र मुर्चुङ्गा बज्थे । मेलापात घाँस–दाउरा, हाटबजार, अर्मपर्मका बेला घन्किने...

तस्विरमा कलाकारको भाइटीका

तस्विरमा कलाकारको भाइटीका

तिहारको अन्तिम दिन शनिबार दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई र दाजुभाइले दिदी बहिनीलाई यश, ऐश्वर्य र दीर्घायुको कामना गर्दै आ–आफ्नो परम्पराअनुसार पञ्चरंगी वा...