‘योमरी पुन्ही’का आयाम

शनिबार, १६ मङि्सर २०७४, ०८ : ५९ तेजेश्वरबाबु ग्वंगः


जीवन–संस्कृति विश्वास 
संस्कारले नै हामी संस्कृतिप्रेमी र संस्कृतिमैत्री बनेका छौँ । संस्कार मानिसको चेतनागत कुरो हो, यो मनोविज्ञान पनि हो । प्रत्येक चालचलनसित संस्कार सिञ्चित रहन्छन् र यिनै संस्कार नै संस्कृति बन्छन् । संस्कारलाई संस्कृतिको मनोगत धारणाको सम्प्रेषण भन्न सकिन्छ । यस्ता सम्प्रेषणमा मानिसका धारणा र विश्वासले अवतरण गरिरहेको हुन्छ । मानिस जे गर्छ, त्यो उसको विश्वासमा आधारित अवधारणाको मूर्त रूप हो । जेमा विश्वास छ, हामी त्यसैबारे बोल्छौँ र गर्छौं । सोच्ने, विश्वास गर्ने, चल्ने र चालचलन सबै जीवन पद्धति हुन् । असारमा रोपाइ“ गर्ने चलन मौसममाथिको विश्वासले जन्माएको हो । असारमा पानी पर्ने भएकाले किसानले रोपाइ“ गर्छ, घाँस उम्रने भएकाले गोडमेल गर्नुपर्छ । यो संस्कार हो । संस्कारमा यस्ता अनेक पाटा छन् । घा“सबाट बाली जोगाउनुपर्छ । यो मनोगत धारणा हो । गोडमेल व्यावहारिक पक्षका मूर्त क्रिया हुन् भने मनोगत धारणालाई क्रियात्मक रूप दिनु संस्कार हो। 

प्रकृति पर्यावरण धान 
भदौ घाम र पानीको मौसम हो, यसले धान पुष्ट पार्छ । न्यानो मिसिएको सिमसिमे पानीले धानलाई पुष्ट बनाउँछ । पुष्ट पोसिलो धान दुधिलो हुन्छ । दुधिला धानको चामल लस्सादार हुन्छ । लस्सादार चामलको पिठो योमरी बनाउन उत्तम हुन्छ । नरम योमरी चर्कन्न, फुट्दैन । योमरी बफाएर पकाइन्छ । बफाएर पकाउनु प्रविधि हो । प्रविधिले संस्कार बनाउ“छ । संस्कारले प्रविधि पछ्याएको हुन्छ । प्रविधि र संस्कार एकापसका परिपूरक हुन् । प्रविधिपूर्ण प्रक्रिया संस्कारको गर्भ हो । 
प्रकार 
योमरी दुई स्वरूपमा बनाइन्छ, बायो र मायो । बायो घै“टोझैँ बीचको भाग भुक्क फुलेको हुन्छ । शिरभाग शिरकै आकारमा हुन्छ । पुछारको भागलाई मुलाको जरोजस्तै मसिनो लाम्चिलो आकार दिइन्छ। 
योमरी पुन्हीमा मौसमी संस्कृति झल्किन्छ । यसलाई मुख्य बाली धान भित्र्याइसकेपछि पूर्णिमाका दिन रातभरि यो चाड मनाउन थालिएको हो। 

नामाकरण  
नामैले योमरी मनलाग्दो मिष्ठान्न हो । नेवारहरू मनपर्दो वस्तुलाई ‘यो’ भन्छन् । ‘यो’ अर्थात् मनपर्दो र ‘मरी’ अर्थात् मिठाई । यो चिल्लोमुक्त मिठाई हो । त्यसैका लागि पुर्खाले बफाउने प्रविधि बनाएका हुन् । कोलेस्टेरोलमुक्त यो वाष्पप्रणाली तत्कालीन विज्ञानसम्मत विधि थियो । योमरी बफाउन ‘मिमिचा’ प्रयोग गरिन्थ्यो । मिमिचा बा“सका मसिना रेसाबाट बुनिएका हुन्छन् । वृत्ताकारमा बुनेका ‘मिमिचा’मा  अलिअलि तेल वा घ्यु दलिन्छ । त्यसमा उमालिएको पानीको ‘फोसिचा’ तामाका भा“डाको मुखमाथि बसालिन्छ । जतनसाथ मायो, बायो योमरी मिमिचामाथि राखिन्छ । तातो बाफ नचुहिने गरी नरम मलमलले चारैतिर बेरिन्छ । २० मिनेटजति लगातार बफाइन्छ । त्यसपछि योमरी तयार हुन्छ । अलिकति चिसो पानी योमरीमाथि छर्किएर तातो योमरीलाई भिक्न सजिलो बनाइन्छ। 

योमरीको दर्शन  
जीवन दर्शनका रूपमा योमरीलाई नियालौँ । योमरी दुई आकारमा बनाइने त हामीलाई थाहा छ । बायो र मायो योमरीका आकार किन भिन्न बनाइन्छ ? किनकि यसमा जीवनदर्शन गाँसिएको छ । बायो चुच्चे र चोसे देखिन्छ । मायो थेप्चिएको त्रिकोणात्मक देखिन्छ । चुच्चे चोसे बायो पितृलिंग आकारमा बन्छ । थेप्चो त्रिकोणात्मक मायो मातृयोनि आकारमा बन्छ । प्रत्येक रूप र आकारमा जीवनदर्शन देखिन्छ । हामी विम्बवादी छौँ । संस्कृतिले विम्ब बोक्छ। 

योमरीका बायो
मायो आकारमा गहिरो जीवन संयोग र सम्भोगका इतिवृत्ति निहित छन् । इतिवृत्तिका यी निहित तथ्य गृहस्थ जीवनका मर्म बोक्छन् । यिनै मर्मभित्र मन्त्र, तन्त्र र यन्त्र विद्याका गर्भ लुकेको छ । मन्त्रभित्र जीवनदायिनी मर्म समाहित रहन्छन्। 

शुभकामना परिकार
योमरी शुभकामनाको परिकार हो । नेवार समुदायमा पहिलो जन्मदिन बालबालिका दुई वर्षका हुँदा मनाइन्छ । त्यस अवसरमा दुईवटा योमरीका एक जोडी माला बनाएर बालकको कुममा लगाइन्छ । एक जोडी योमरीको मालाले सुखद दुलाहा–दुलही भविष्य दर्शाउ“छ । जोडी योमरीको मालाले रमाइलो र रसिलो यौवन जीवनको भविष्यवाणी गर्छ । 
त्यसपछि पनि नेवारहरू प्रत्येक जोड वर्षहरूमा जन्मदिन मनाउँछन् । त्यसमध्ये चार, ६, आठ, १० र १२ वर्षसम्म योमरीको माला पहि¥याइन्छ । चार वर्षको जन्मोत्सवमा चार, ६ वर्षको जन्मोत्सवमा ६ गर्दै १२ वर्षमा १२ योमरीका माला पहिर्‍याइन्छ । यो योमरी संस्कार र संस्कृतिको अर्काे पाटो हो। 

स्थानीय साधन 
योमरी स्थानीय सामग्रीले तयार गरिन्छ । यसका लागि स्थानीय ‘पोचु“’ धानको चामलको पिठो र स्वदेशी उखुबाट बनेको चाकु र तिलको धुलो आवश्यक पर्छ । यसकारण पनि यसको जीवन्तता रहिरहन्छ। 

शुभेच्छा सगुन ः योमरी शुभेच्छा सगुनको मूर्त रूप भएरै नेवार समुदायले भान्जाभान्जीका जन्मदिनका दुई, चार, ६, आठ, १० र १२ वर्षपर्यन्त योमरी ‘कु’ पठाउने गर्छन्। 

योमरी ‘कु’को साथमा एकजोर लहना÷लुगा पनि पठाइन्छ । त्यससँगै भान्जाभान्जीको परिवार संख्याअनुसार ‘खे“सगं’ उसिनेर तारेको अन्डा तथा माछा–मासु, दही, फूलका माला र खेलौना पनि शुभेच्छाका रूपमा पठाइन्छ । 
चेलीबेटीले पहिलो सन्तान जन्माउनुअघि दही–चिउरा खुवाइँदा योमरी दिने प्रचलन छ । यस्तो अवसरमा ‘मायो’ सगुन पठाउने परम्परा छैन । ‘बायो’ सगुन मात्र शुभेच्छा सगुन मानिन्छ । सम्भवतः यस प्रचलनभित्र पुरुषप्रधान मनोविज्ञान रहेको हुन सक्छ। 

योमरी गुडी : मायो योमरीमा मास, मुँगलगायत दालसँगै  लसुन, अदुवा, हिङ, मरिच, सुकुमेल आदि पिसेको धुलो राखिएको हुन्छ । नुनिलो स्वादको मायो र गुलियो बायोबीच विविधता देखिन्छ। 

बायो योमरीभित्र किमा हालेर बनाइन्छ । खुवा योमरी खुवालगायतको मिश्रण भरेर बनाइन्छ, यो साकाहारी हो। 
पौष्टिक आहार तत्त्व : योमरीलाई पौष्टिक आहारको तŒव मानिन्छ । तिल, चाकु, मास, मुँग, खुवालगायत खाद्यपदार्थ प्रयोग गरी बनाइने भएकाले यो पोषणयुक्त मानिन्छ । यसका साथै शुद्ध हिङ, अदुवा, लसुन, मरिचको धुलो र नुन मिसाउँदा स्वादिलो बन्छ। 

योमरीलाई पौष्टिक र स्वास्थ्यवद्र्धक बनाउन तिल–चाकुको सम्मिश्रणमा एक अलैँचीको पोटीभित्रका दाना मिसाउ“दा अमलपित्त नाशक बुटी बन्छ। 
खुवा योमरी पनि पौष्टिक परिकार मानिन्छ । यसमा अनुपात मिलाएर काजु, पेस्ता, सुकमेललगायतको राख्ने गरिएको छ। 
योमरी पुन्ही : योमरी धान्य  पूर्णिमाको दिन बनाइन्छ । नेवार समुदायले योमरी पुन्ही÷पूर्णिमा चाड मनाउँदै आएका छन् । धान्य पूर्णिमाको अवसर पारेर धानका कोठी, भकारी राखी पूजा गर्ने प्रचलन अझै पनि जीवित छ । योमरी पूर्णेकै रात धानका कोठी मायो वा बायो योमरी बनाएर पुजिन्छ । पोचुं चामलको पिठोबाटै केटाकेटीले बनाएका जनावर, पक्षी, कृषक, नाइके, नाइकेनी, लक्ष्मी, नारायण, गणेश, कुमार आदि आकृति धानका भकारीमा राखी भूमि पूजा गरिन्छ । यस अर्थमा योमरी खानका लागि मात्र होइन, भूमि पूजाका लागि पनि आवश्यक मानिएको छ। 

घर ‘सांस्कृतिक प्रयोगशाला’ : योमरी पूर्णे/धान्यपूर्णेका दिन नेवार समुदायको घरमा योमरी बनाउने प्रयोगशाला नै बनेको हुन्छ । घरका सदस्यहरू योमरी बनाउन व्यस्त देखिन्छन् । केटाकेटीहरू रमाउँदै चुलबुलाउ“दै पोचुंका मुसो, कुमार, मयुर, हात्ती, घोडा बनाएर रमाउँछन् । लाग्छ, घरघर योमरी बनाउने प्रयोगशाला हो। 

रमझमको पर्व : साँझपख टोलटोलमा बालबालिका जुटी योमरी माग्दै उफ्रिउफ्री गाइरहेका हुन्छन् । केटाकेटी सारभूत स्वर लहरी यसरी मचाइरहन्छन् : 
‘त्यःछिं तिय, बोकछिं तियः ।
थुउसिया सामा वल योमरी निगः तियः ।’
अर्थात्– 
‘चार माना देऊ, एकै माना सही ।
यो सालको बाली भित्रियो, योमरी दुइटा देऊ ।’

‘योमरी तुयु, उंकिया दुने हाकु ।
नये बले माकु, दुरुभरी ताकु ।’
अर्थात्–
‘योमरी सेतो, त्यसभित्र चाकु ।
खा“दाखेरि मिठो कुराउनी हकुलो ।’
‘बिउसा ल्यास्से, मबिउसा सितिकुति बूढी ।’
अर्थात्–
‘योमरी दिए, सुन्दरी, तरुनी,
दिएन भने चाउरी बूढी ।’

केटाकेटीले यसलाई स्वरबद्ध गरिँदा रमाइलो हुने गरेको छ । यो एक प्रकारको माग, आशिक र श्रापजस्तै लाग्छ । 
उनीहरूको गीत यतिमै टुंगिन्न। 

‘दिए सुन्दरी तरुनी, नदिए ख्याउटे सिकुटी बूढी’   यसले योमरीको आकार–प्रकार र गुडीको आसय व्यक्त गर्छ । 
योमरी पूर्णे चाडका सामूहिक बाल–वचन, मेची–महाकालीव्यापी देउसी–भैलोका अभिव्यक्तिसितै मिल्दोजुल्दो छ । 
‘यसपालिको सामा बाली भित्रियो योमरीहरू देऊ ।’ 

यी अभिव्यक्तिहरू सांस्कृतिक छन्, जुन बाली विज्ञानसँग सम्बन्धित छन् । यसमा छिमेक तथा टोलबीच आपसी समझदारी कामना गरी असल छिमेकीपन कायम राख्ने सन्देश दिएको छ। 

अभिषेक–अभिनन्दन : योमरीका महिमा यतिमै टुंगिन्न । दुई, चार, ६, आठ, १० र १२ वर्ष पुगेकालाई योमरी माला पहि¥याउने गरिएको छ। 

नेवार संस्कारमा ज्येष्ठता, जङ्कु जन्म कुण्डलीअनुसार ७७ वर्ष ७ महिना, ७ दिन, ७ घडी, ७ पला समय चक्रलाई ठीक मुहूर्त÷साइत जुटाएर मनाइने ज्येष्ठ नागरिक अभिनन्दन समारोहलाई जनाउ“छ । यसमा सहोदर दाजुभाइ, दिदीबहिनी, छोराछोरी, ज्वाइ“, नातिनातिना, पारिवारिक समुदाय, शुभेच्छुक–इष्टमित्र सम्मिलित भई रथारोहण गराई अभिषेक गर्छन् । अभिषेकका अवसरमा काठको पाथीमा योमरी, लावा, अक्षेता, अबिर र सुगन्धी फूलहरू राखी ज्याजङ्कुका मूलनायक–नायिका दुवैलाई एक साथ शिरैदेखि बर्साएर अभिनन्दन गरिन्छ । यसकारण योमरी अभिषेक र अभिनन्दनको परिकार पनि हो। 

सामाजिकीकरण : योमरी चाड मनाउँदा केटाकेटीहरू समाजमा घुलमिल हुन सिक्छन् । उनीहरू घरदैलो चहार्छन् । समूहमा माग्छन् । मनको धक फुक्छन् । गाउ“छन्, उफ्रन्छन् र  रमाउ“छन् । यसले योमरी चाड बाल सामाजिकीकरणको पहिलो चरण मानिएको छ। 

तर, यो चाडको प्रारम्भ कसले गर्‍यो भन्नेबारे अहिलेसम्म अनुत्तरित नै छ । यद्यपि, भक्तपुर इछुटोल निवासी स्वर्गीय लीला भक्त मुनंकर्मीले आफ्नो पुस्तक ‘हाम्रा सांस्कृतिक पर्व र जात्राहरू’ मा ‘धान्यपूर्णिमा’ (योमरी पुन्ही) रचनामा यसरी उल्लेख गरेका छन् : 
‘पाञ्चाल देश (जसलाई अहिले पनौती भनिन्छ)मा
सुचन्द्र नाम गरेका एकजना धर्मात्मा महाजन 
थिए । ती महाजन जोइपोई दुवै नै श्री विष्णु भगवान्का
 भक्त थिए । ती दुवै जोइपोईले मार्ग शुक्ल पूर्णिमाका दिन 
आफ्नो घरलाई सफासुग्घर पारी यो योमरी रोटी बनाएर अरुहरूलाई पनि खानदिए ।’
यसमा सार्थक सफलता अवश्यम्भावी छ । ‘वादेवादे जायते तत्त्व बोध’ हाम्रै पूर्वाचीन संस्कृत भाषा, संस्कृतिको उद्बोधन रहेको छ। 

युगीन दृष्टि ; योमरी संस्कृति पूर्वाचीन कृषि जीवन र व्यवसायसित सम्बन्धित छ । त्यसकारण अर्वाचीन दृष्टिकोणले केलाउन मिल्दैन । यस्ता कृषिवाला जीवन संस्कार र संस्कृतिलाई जीवन्त बनाइराख्न नवीन सोच र बुझाइ नितान्त खाँचो पर्छ। 

योमरी पुन्हीलाई धान्यपूर्णे भन्नु कारण योे युग सान्दर्भिकता कृषि जीवनसँग सम्बन्धित छ । किनकि धान्य पदार्थ आर्थिक जीवनका कारोबारका लागि गर्भ ठहरिन्छ । 

बिट मार्नुअघि : योमरी पुन्ही चाडका आयाम आफ्नै संस्कार र संस्कृतिभित्रका सांस्कृतिक जीवन्त अनुभूतिगम्य अन्तरचेतका अभिव्यक्ति छन् । सांस्कृतिक जागरण र संचेतना उजागर गर्न अनुभूतिपूर्ण सही व्याख्या, विश्लेषण नगरी हुन्न । तिनको अभावमा सांस्कृतिक जीवन्ततामा ह्रास आउनु स्वाभाविक रहन्छ । सार्थक, जीवन्त व्याख्या र विश्लेषणले सांस्कृतिक पुनर्ताजगीकरण गर्छ। 







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

आयो मिष्टर झोले !

आयो मिष्टर झोले !

चार वर्ष अघि निर्माण भएको डार्क कमेडी फिल्म ‘झोले’सँग नाम मिल्ने गरी बनाइएको फिल्म ‘मिष्टर झोले’को ट्रेलर सार्वजनिक भएको छ...

वितरकको पैसा फिर्ता गर्दै शाहरुख

वितरकको पैसा फिर्ता गर्दै शाहरुख

बलिउडमा ‘किङ खान’का रुपमा परिचित अभिनेता शाहरुख खानको पछिल्लो फिल्म ‘जब ह्यारी मेट सेजल’ बक्सअफिसमा फ्लप भयो । आफैले निर्माण...

विराट र अनुस्काको इटालीमा लगनगाँठो

विराट र अनुस्काको इटालीमा लगनगाँठो

भारतीय क्रिकेट टोलीका कप्तान विारट कोह्ली र बलिउड अभिनेत्री अनुस्का शर्मा वैवािहक बन्धनमा बाँधिएका छन्। उनीहरुले आज इटालीको फ्लेरेन्स सहरमा...

विवाहअघि नै गर्भवती मेघान ?

विवाहअघि नै गर्भवती मेघान ?

अमेरिकी अभिनेत्री मेगान मार्केल र बेलायती राजकुमार ह्यारीको हालैको इन्गेजमेन्ट र आगामी वर्षको मे महिनामा विवाह गर्ने समाचारले विश्वमा राम्रै...