मामग्रेनको जीवन गीत

शनिबार, २० माघ २०७४, ०९ : ०९ शान्ति लामा


झुल्के घाम आधा निक्लेको छ सुनापति डाँडामाथि । तिल फुलेर पहेँलै छ बारी । शरदको सिरेटो र फूलमा माहुरीको भुनभुन । मादकता छ वातावरणमा । माथि गुम्बामा ञ्युङ्ने बस्नेहरूको मोलम पाठमा बजेको घ्यालिङको धुनले आनन्दित बन्दैछ अन्तरमन ।

यस्तैमा अलि फरक ध्वनि मिसिन्छ – छ्याक ! छ्याक ! छ्याक !बन्चरो चल्दैछ नजिकै । कस्तो छाती नै चिरा पार्लाजस्तो ।तिलबारीको पाटाछेउ मामग्रेन (ठूली बज्यै) दाउरा चिर्दैछिन् ।चिप्लो बाटोमा लत्रिएको घाँस पन्छाउँदै झर्छु, लामो सिर्कुबारीको छेउ । अब बन्चरोको आवाज बन्द भइसकेको थियो ।रातो घामको डल्लो सुनापतिमाथिको आकाश उक्लिएर डाँडामा थपक्क बस्यो ।
‘चरिला कमअी दोङ्ला नाअी
ङ्यान्गोले अ‍ेसे पाङला ङाअी...’
सुरिलो सुनियो फापरे । बारीको डिलमा उभिएँ । तल्लो बारीको पाटाछेउमा मामग्रेन चुरोट सल्काइरहेकी थिइन् । छेउमै डोको लडिरेहको थियो । एउटा बन्चरो र केही चिरा दाउरा पनि ।

तीन-चार सर्काे चुरोट तानेपछि फेरि बन्चरो उठाएर मुढामाथि प्रहार गर्न थालिन् । बन्चरो काठमाथि यसरी बज्रिरहेको थियो मानौं भित्र कतै सल्कँदो आक्रोशको मुस्लो चर्काे गरी पोखिँदैछ ।म माथिल्लो बारीको डिलमा टुक्रुक्क बसेर हेर्दाहेर्दै मामग्रेनले अङ्गालोभरिको शिरिषको मुढालाई चिरिसकेकी थिइन् । अनि मिलाएर डोकोमा हालिन् । अघि आधा तानेर बाँकी रहेको आधा खिल्ली चुरोट सल्काएर तानिन् । धुवाँ उड्यो उनको कपाल हुँदै आकाशतिर । अनि बिलायो त्यतै ।

उनी फापरेको हारी फेरि सुरु गर्छिन् । कस्तो गज्जबको लय ! सेलोमा संसारकै संगीतमा कतै प्रयोग नहुने मात्राको बिटको प्रयोग हुन्छ भनेर गायक प्रेम लोप्चनले भनेका थिए । संगीतको मात्रा र वर्णको भाषा म बुझ्दिनँ । तर, आज लाग्दैछ, साँच्चै गज्जबकै हुँदो रहेछ । सात दिन सात रात फापरे गाउने पुर्खाहरूको भाग्यमानी छोरी म । कहिल्यै प्रत्यक्ष फापरे सुन्न नपाएको दुर्भाग्यशाली पनि ।

फापरेको भाकामा मामग्रेनको खुलेको आवाज । म पहिलोपटक सुन्दैछु मामग्रेनले फापरे गाएको । शब्दहरू बुझिरहेकी छैन । तर, मुटुको सिरिक्क पार्ने फापरेको भाका छ । लाग्यो, ‘बुढेसकालको एक्लोपनले निरासिएकी यी बुढी मुटुको अनेकौं भक्कानो गाइरहेकी होलिन् ।’मलाई लाग्छ उनी निकै एक्ली महसुस गर्दी हुन् । छोरा–बुहारी यसपाली त म्हेनिङमा पनि घर आएनन् । ल्होछारमा पनि आश गर्दागर्दै अगेनामाथि गाईको सुकुटी यसै ध्वाँसिएर जान्छ ।  
‘आस्याङ आङीलाई घर बस्नु भन्नु पर्यो के माम ।’

‘फ्याङ्बा नामेदा खाल्से च्युप्खाम्ला छाया ? प्वाँख झर्दै गएपछि आफै गुँड खोज्दै आउँछन् ।’ यसो भनिरहँदा लोतीले झन्डै छोपेको उनका गहिरा आँखाहरू निकै पर तेर्सिएका थिए । आँखा रसाउन खोज्दाखोज्दै रोकिन् । उनको आँखाले पीडाको गहिरो ताल थामेर बसेको प्रतीत हुन्छ । तर, अहँ गाँठो परेका गथासालाई आँसुमा मिसाएर बगाएकी छैनन् ।

नजिकै गाउँमा बिहे गरेकी छोरी थिइन् बेलाबेला सघाउने । तर, छोरीज्वाइँ विदेशिएको पनि तीन÷चार वर्ष भइसक्यो । उनी छोरी रहर र आकांक्षाको पखेटा फर्फराउँदै भुर्र उडिन् । उनी आफ्नै रहरहरूद्वारा अपहरित भइन् मामग्रेनका लागि । मामग्रेनलाई थाहा छैन कुन देश गइन् ।
बेलाबेला फोनमा कुरा हुन्छ । ‘आधा कुरा घाँटीमै अड्काएर टुङ्ग्याउनुपर्छ ।’
घाँटीमा अड्किएका ती कुराले दिनरातै कति चिल्दा हुन् कठै !

रहर त उनका पनि फुले । माथि सुनापतिमा गुराँस फुल्नु र उनको मनमा रहर फुल्नुको नियति एउटै भयो सायद । वनभरि गुराँस फुल्यो, मनभरि रहर । वनको गुराँस वनमै ओइलियो मनको रहर मनमै । उनको बेलामा रहरको पिङमा झुन्डिएर भुइँ छोड्नु कि मर्नु हुन्थ्यो कि त बहुलाउनु ।त्यसैले कति ती रहरहरू गाइन् होला फापरेमा उनेर । दुम्जा बेसीको जात्रादेखि शैलुङ लेकको मेलासम्म । फापरेको लहरामा लठारिए होलान्, कति च्याङ्बा अनि पाराङहरू ।

मनैभरि सल्बलाउने रहरको कुम्लो कतै फोइन् । अनि कसैले सुनापतिको गुराँस सिउरिदियो उनको कपालमा । जब सुनापतिको गुराँस ओर्लियो उनको सलसल केशसम्म तब उनका रहरहरूले डाँडा चढे । रहरहरूको उडान कसैको मुटुमा गएर अवतरण भयो । अनि आफ्नै पोल्टामा पलाएका रहरहरूलाई उनले भल्वाडीको बहादुर योञ्जनको पाउमा राख्दै उनकै औंला समाउदै पछि लागिन् । अर्थात् माइतीसँग चारदाम साटियो बहादुर लामाकी अर्धाङ्गिनी भएर ।

बहादुर लामासँगको त्यो जीवनमा अलिकति प्रणय थियो अलिकति बन्धन । उमेर हुँदा दुलहीलाई छोडेर लामा पनि हिँड्थे कहिले ग्यागार (भारत) कहिले  बोई (चीन) । फर्केर आउँदा खसमले ल्याइदिने तीन डोरे धागो र निधारभरिको टीकाबाहेक वैंशको झन्झनाहटको केही ख्याल भएन उनलाई । उनी बहादुर लामाकी अर्धाङ्गिनीबाट अब चम्पा र कान्छीकी आमा भइन् । बेसाएको आहाराले काखभरि छोराछोरीलाई हुर्काउने ध्याउन्नमा आफ्नो उमेरले डाँडो काटेको पत्ता पनि पाइनन् । आफ्नै अघिल्तिरबाट वैश फुत्त उडेर गएपछि बल्ल बुढिएको चाल पाइन् । छोराछोरी गए सहरतिर, पोल्टाबाट सुखहरू फुस्किए । निकै दुखिन् उनी । तर, के गर्नु र ? पखेटा काट्दिन सक्दिनथिन् !

बिस्तारै फरियाकाभन्दा बढी मुजा आफ्नै अनुहारमा पर्न थाल्यो । झरेको चुवाको पातजस्तै मुर्झाउन थाल्यो छाला । अनि उनी गाउँभरिको मामग्रेन भइन्, अनि लामा बाजे आखेग्रेन ।अब त आखेग्रेनले रोपेको जुनारका बोटले फल दिन छोडेको तीन-चार साल भइसक्यो । आखेग्रेन बितेको पनि उति नै भएछ । देवरानी उर्माेले पनि छोडेर गइसकिन् । यी कुरा सम्झँदा लाग्दो रहेछ, यो जुनी कति लामो ? तर, फुरफुराउँदै काखमा लुट्पुटिने नाति–नातिना सम्झिँदा लाग्दो रहेछ – अलिकति आयु त अझै थप्न पाए !

म सोच्छु, उनको जीवनमा गेगर बाहेक केही छैन । तर, उनलाई जीवन सुर्तीको मल्वा सर्काे जस्तो रे । स्वाद लिँदै पिएपछि बिस्तारै रङ चढ्ने । जिउनेलाई जीवनको स्वाद । स्वाद लिँदै पिउनु मजा । स्वाद लिँदै जिउनु मजा । मामग्रेनले जीवनको तीतो, अमिलो, पिरो, टर्राे, सबै स्वाद मीठा लाग्छन् । जीवन साह्रै मीठो मान्छिन् उनी । त्यसैले फापरेमा उकाली गाए पनि मीठो । ओराली गाए पनि मीठो ।मीठो मान्दै जिइन्, एउटा सिङ्गो जीवन । मीठो मान्दै गाउँछिन् फापरेमा जीवन । यसको अर्थ, उनीसँग अझै एक झल्को मीठो आशा बाँकी छ । मामग्रेनलाई विश्वास छ, एकदिन छोराछोरी फर्कनेछन् । अनि उज्यालिनेछ फेरि त्यो आँगन र चौकठ । भरिनेछ उनको काख । खडेरी मासहरूमा बेथान खोलाको छेउछेउ कर्कला र निउरो टिप्न सिकाइएकी उनकी छोरी आउनेछिन्, चुत्रो टिप्दै सेलो गाउन । त्यसैले बिलौना गर्दिनन्, बरु गाइरहन्छिन् आशाको सङ्लो गीत ।

छातीमा च्यापिराखेको किताबभित्रको सिल्भिया प्लाथलाई सम्झन्छु । अनि उनको लेडी लजारस । अहँ पटक्क पढ्न मन छैन । तर, किन मलाई पढ्न लगाइन्छ यी मरेतुल्य अक्षरहरू ? अँध्यारो पोख्ने अभिव्यक्तिहरू ? मृत्यु गाउने गीत ? मलाई त मेरी मामग्रेनको आँखाको उज्यालो पढ्ने मन छ । उनको जीवनको सुर सुन्न मन छ ।

म मनमनै स्खलित हुन्छु, मेरी मामग्रेन किन पढिँदैन किताबमा ? उनको फापरे किन सुनिँदैन कतै ? कुन बतासले सुकायो उनको जीवन लेख्ने कलमको मसी ? कुन पहाडले छेक्यो उनको भाका फैलाउने वायुलाई ?
तर, जवाफ पाउँदिन यी प्रश्नको । प्रश्न जटिल कि उत्तर ? म सोचेर बस्दिनँ अनि सोध्न थाल्छु सिल्भियालाई – सिल्भिया के तिमी जिउन नजानेर मृत्यु महिमा गाउँदैछौ ? भन्दैछौ कि ‘डाइङ इज एन आर्ट लाइक एभ्रिथिङ एल्स्’ ?

सिल्भिया, मेरी मामग्रेनको जस्तो चिउरी फुल्दा मग्मगाउने तिम्रो दिल किन भएन ? निँगालो टुसाउँदा जग्मगाउने मन किन भएन ? पहेंलपुर तिल फुल्दा ढक्मकाउने तिम्रो छाती किन भएन ? तिमीजस्तै आत्महत्या गर्नुपर्ने कारणहरूको लहराले मेरी मामग्रेनको घाँटी पनि बेरिएकै थियो । भीमकाय भीरहरू थिए जीवनले थोपरेका । ती काफी थिए हाम फालेर मर्न । तर, अप्ठ्यारा भीरहरू ताछेर बाटो बनाइन् र पाइला चालिन् निरन्तर । उनैले ताछेको बाटोमा अहिले उनकी छोरी पुस्ता उन्मुक्त भएर हिँड्दैछन् । उनले मारिनन् आफूलाई ।  

तिम्रा लागि मर्नु कला थियो । तर, मेरी मामग्रेनका लागि जिउनु सर्वाेत्तम कला ।
तिमी मृत्यु महिमित पारेर झिल्मिलाइरहेछौं । अनि मेरी मामग्रेन ?

मेरी मामग्रेन जीवनभर जीवन गाएर पनि ओइलिँदैछिन्, घरिघरि । र, फेरि मुर्झाएका रहरहरू टिप्दै भाका भर्छिन् । सेलोमा । फापरेमा । उनको फापरेका भाका र टुक्काहरू बिलाउँदैछ हावामा । म सुन्दैछु, उनको जीवन गीत । निल्दैछु गीत मिसिएको हावा पनि । तर, म हैरान छु, बुझिरहेकी छैन गीतका शब्द अनि अर्थहरू । समात्न सकेकी छैन लय ।
सोध्छु, ‘माम कसरी आउँछ यस्तो गाउन ?’

‘आ छाया कोसी आजिन्बालाम ह्राङलान ल्हुअी मुला । गाएर नसिद्धिने त आफ्नै जीवन छ ।’
त्यसो भए नियतिको बन्चरोले जिन्दगीलाई चिर्पट बनाएपछि म पनि गाउन जान्नेछु सायद यसरी नै । जीवनका बल्ड्याङ र भङ्गालाहरूबाट उत्रिएपछि बुझ्नेछु, त्यो लय पनि । उनले विश्वास गरेजस्तो उनकी छोरी फर्कनेछिन्, बुहारी फर्कनेछिन् । गाउँदागाउँदै जुन हारीमा टुङ्ग्याएर जान्छिन् उनी, त्यहीबाट उठाउनेछिन् नयाँ हारी उनकी छोरीले । उनकी बुहारीले । अनि म अर्थात उनकी नातिनीले ।
हामीले थाल्ने हारीका लय फरक होला । तर, छिक (शब्द) उही हुनेछन् । त्यही दिन बुझ्नछौं जीवन गाउने फापरे अनि फापरे गाउने जीवनका भाकाहरू ।त्यसैले आज, मात्र सुन्दैछु । बस् सुन्दैछु, फापरेमा मामग्रेनको जीवन गीत । उनी गाउँदैछिन्, निरन्तर–
बाङ्गान व्हारा कुनिरी
चु होइ म्हिला जुनिरी ...
 





यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

नयाँ सवारी दर्ता गर्ने प्रक्रिया

नयाँ सवारी दर्ता गर्ने प्रक्रिया

नयाँ सवारी खरिद गरिसके पछि सो सवारी सडकमा चलाउनु अगाडी नै दर्ता गरिसकेको हुनुपर्छ | ग्राहकलाइ सजिलो होस् भनेर दर्ता...

कस्तो किसिमको गाडी किन्नु ठीक होला त ?

कस्तो किसिमको गाडी किन्नु ठीक होला त ?

गाडीको बनावटमा आधारित गाइड ...

किन गर्ने गाडीको बिमा?

किन गर्ने गाडीको बिमा?

भविष्यमा हुन सक्ने दुर्घटनाको बारे हामी अनविज्ञ छौं । तेस्रो पक्षको सवारी विमा गरेर यस्तो दुर्घटनाको क्षति कसरी न्यूनीकरण गर्न...

जाडो मौसममा गाडीमा आउन सक्ने समस्याहरुको समाधान

जाडो मौसममा गाडीमा आउन सक्ने समस्याहरुको समाधान

जान्नुहोस् केहि रोचक जुक्ति र ह्याकहरु जसबाट तपाइले गाडीमा आइपर्ने जाडो सम्बन्धि समस्याहरुबाट छुटकारा पाउन सक्नुहुन्छ ...

फिल्म अभिनयमा अर्की सुन्दरी !

फिल्म अभिनयमा अर्की सुन्दरी !

मिस नेपाल सौन्दर्य प्रतियोगितामा आफ्नो प्रतिभा देखाउन मात्र होइन, फिल्म प्रवेशको पनि माध्यम बन्दै गएको छ । पछिल्लो समयमा पूर्वमिस...

सेलिव्रेटीलाई मन पर्याे ‘कान्छी’

सेलिव्रेटीलाई मन पर्याे ‘कान्छी’

सफलताका साथ प्रदर्शन भइरहेको फिल्म ‘कान्छी’को रेड कार्पेट सो गरिएको छ । आइतबार कुमारी हलमा आयोजना गरिएको सेलिव्रेटी सोमा मह...

थापा र वैद्यलाई कृपा सम्मान

थापा र वैद्यलाई कृपा सम्मान

कृपा फाउन्डेसनले ‘कृपा संगीत रत्न सम्मान’ द्वारा वरिष्ठ गीतकार रत्नशमशेर थापा र वरिष्ठ गायक योगेश वैद्यलाई सम्मान गरेको छ ।...

रसियामा नेपाली नाटक मञ्चन

रसियामा नेपाली नाटक मञ्चन

रसियाको नोभोसिबिर्सक सहरमा भइरहेको ‘वान, टु, थ्री थिएटर फेस्टिभल’मा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै कान्तिपुर फिल्म एकडेमीका विद्यार्थीले नाटक प्रस्तुत गरेका छन्।