लोप हुँदै ‘रत्यौली’

मङ्गलबार, २३ माघ २०७४, १९ : ४६ किसान संगीत नेपाली


लमजुङ- ‘आजै र मैले दाउरा खोजें बनको ठिनामिना,

दुलाह गयो दुलही लिन जन्ती गए किन ।

हे बाबु, हे बसुन्धरा,

आमालाई नरुवाउ चम्धारा... ।’

‘आमाको पियारो छोरो, अब माया बाँडियो दोहोरो

हे बाबु, हे बसुन्धरा... ।’

विगतमा यस्तै रमाइला गीत गाउँदै रत्यौलीमा आमा, दिदी–बहिनीहरू दुलहा–दुलही र घर–परिवारलाई आशिक दिन्थे। पारिवारिक अवस्थाको चित्रण गर्दै बह पोख्थे अनि खुलेरै रमाइलो गर्थे । रमाइलो गर्थे मात्रै के भन्नु, गाउँसहरकी ६६ वर्षीया तिलमाया मजाकोटीकै भाषामा भन्दाखेरी, मनपरी बोलेर उन्मत्तै गर्थे। उत्पातै रमाइलो हुने भएकाले नामै रत्यौली रे । बिहेघरमा अचेल त्यस्तो हुँदैन । कठैबरी ! रत्यौली त कता गयो कता ?

उहिल्यै रत्यौलीमा सुनिने रमाइला ठट्यौली र मानवीय जीवनका दैनिकी समेटिएका यथार्थपरक गीतहरू आजकल सुनिँदैनन् । छोराको बिहेमा दुलहा अन्माएर लगेपछि बिहेघरको आँगनमा भेला भएर महिलाहरू मादल र छ्याली बजाउँदै मुजुराको तालमा कम्मर मर्काई–मर्काई नाच्थे ।

विगतमा जस्तो मौलिक स्वाद र शैलीका रत्यौली अहिले नरहेको बेंसीसहर नगरपालिका–३ गाउँसहरकी तिलमाया मजाकोटी बताउँछिन् । रत्यौलीमा गाउन र नाच्न मरिहत्ते गर्ने तिलमाया आपूmले विगत ५५ वर्षदेखि बर्सेनि रत्यौलीमा रमाइलो गर्दै र गराउँदै आएको बताउँछिन् । गाएर अनि नाचेरै नथाक्ने उनलाई कतिले त ‘रत्यौलीकी रानी’ पनि भन्दा रहेछन् । उनका अनुसार बिहेघरमा भेला भएका महिला साँझ परेदेखि नै रत्यौली जमाउँछन् ।

पहिले दुईदिने विवाह हुन्थ्यो । त्यतिबेला चलनचल्तीका भाकामा एकोहोरी र दोहोरी गीत गाएर रमाइलो गर्दै सुरु हुने रत्यौलीमा रातका प्रहरअनुसार गीतका भाका र शब्दहरू पनि फेरिँदै जान्छन् । रमाइला गीतहरू गाउँदै गर्दा महिलाहरू पुरुषको भेषमा रत्यौलीमा प्रवेश गर्छन् र नबोलीकन हाउभाउ गर्दै नाच्दै र हास्यास्पद ढंगले रमाइलो गर्छन् ।

उसको साथमा रमाइलो थप्ने अर्को हास्य पात्र पनि हुन्छ । पुरुष भेषधारी त्यो पात्रलाई रत्यौलीमा लाहुुरे र अर्को हास्य पात्रलाई जोगी भनिने राक्सेस्थान आमा समूहकी अध्यक्ष चिजा मजाकोटीले बताइन् । ‘लाहुरे र जोगीले हुनसम्मै रमाइलो गर्छन्,’ उनले भनिन्, ‘उहिल्यै त रत्यौलीमा छोरा मान्छे जानै पाउँथेनन्, ती लाहुरे र जोगीले त लाजैमर्नु बनाउँथे नि ।’

भैंचालाले लान्छ क्यारे रेलीमाई दैलीभँडार

जाउँजाउँ उधैंतिर हिमालको फेदैतिर

चरीले बिउ खायो

संम्झनाले जिउ खायो पानी सलल... ।

यस्ता रमाइला र हाँसीमजाक शैलीका गीतमा रात बितेको पत्तै नहुने रत्यौलीका अनुभवी महिलाहरू बताउँछन् । हुर्किंदो उमेरका युवतीहरू र बैंसालु महिलाहरू मायाप्रेमका गीतमा बढी रमाउँछन् । आपूmले राम्रो कमाइ भएको, रोजगारीमा लागेको पुरुषलाई चाहेको, माया बसेको मान्छेसँग टाढिएर बस्नुपरेको जस्ता विषयवस्तुमा पनि रत्यौलीका गीतमा जम्ने गर्दछन् ।

चारकुने चौतारी एकलो वर

पिरती नलाउँदै जाऊ बरु लाहुर

टाढाको माया नलाउनु रैछ

न चिठी पठाउने न सम्चार आइरहनि ।

यस्ता प्रेमिल गीतहरूमा युवतीहरूको चाख रहने रत्यौलीकी रानी तिलमाया बताउँछिन् । 

आमाको ज्यान सुक्यो किन

छोरो गयो कलह बिउ लिन

आमाको पियारो छोरो

अब माया बाँडियो दोहोरो ।

यस्ता गीतले बुहारी आइसकेपछि परिवारमा पर्ने प्रभावका विषयवस्तुलाई पनि गीतमा समेट्ने गर्दछन् । रात ढल्दै जब क्षितिजमा प्रभातकालीन रश्मि देखिन थाल्छ अनि दुलहाका आमाबाबु, परिवारजन र आफन्तजनलाई आशिष दिने र दान संकलन गर्ने गरिन्थ्यो ।

बिहानीपख रत्यौली सकेर महिलाहरू आ–आफ्नो घरतिर लाग्ने र बेलुकी दुलही भिœयाउने बेलामा फेरि तिनै महिला भेला भएर दुलहीको स्वागत गर्ने, आशीर्वाद दिने र रत्यौलीको समापन गर्ने चलन थियोे । तर, हिजोआज एकदिने विवाह हुन्छ, त्यसैले रत्यौली खेल्ने चलन लोपजस्तै भइसकेको छ ।

रत्यौली संस्कृतिको जगेर्ना गर्ने उद्देश्यले आपूmहरूले सकेसम्म पुराना गीतहरूलाई नै प्राथमिकता दिने गरेको राक्सेस्थान आमा समूह गाउँसहरकी अध्यक्ष चिजा मजाकोटी बताउँछिन् । नयाँ पुस्ताले यस्ता गीतप्रति रुचि नदेखाउने गरेकाले यसको संरक्षणमा चुनौती थपिएको उनी बताउँछिन् ।

हिजोआज दिउँसो एकछिन रत्यौलीको झलक र छनक मात्रै आउँछ, वास्तविक रत्यौली नहुने लमजुङ मावि गाउँसहरका शिक्षक एवं संस्कृतिकर्मी सोमराज बराल बताउँछन् । ‘रत्यौली हाम्रो समाजको एउटा मौलिक परम्परा हो,’ उनी भन्छन्, ‘आजकल रत्यौली हरायो, अहिले रत्यौली त आमा समूहको नाचगानमा बदलियो।’

विगतमा मादल नहुनेहरूले तामा वा सिलौटका गाग्री, थाल आदि बजाएरै पनि रमाइला र झर्रा शब्दमा गीत गाएर खुब रमाइलो गर्ने चलन रहेकोमा अहिले त्यस्तो नहुने बराल बताउँछन्।





यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

नयाँ सवारी दर्ता गर्ने प्रक्रिया

नयाँ सवारी दर्ता गर्ने प्रक्रिया

नयाँ सवारी खरिद गरिसके पछि सो सवारी सडकमा चलाउनु अगाडी नै दर्ता गरिसकेको हुनुपर्छ | ग्राहकलाइ सजिलो होस् भनेर दर्ता...

कस्तो किसिमको गाडी किन्नु ठीक होला त ?

कस्तो किसिमको गाडी किन्नु ठीक होला त ?

गाडीको बनावटमा आधारित गाइड ...

किन गर्ने गाडीको बिमा?

किन गर्ने गाडीको बिमा?

भविष्यमा हुन सक्ने दुर्घटनाको बारे हामी अनविज्ञ छौं । तेस्रो पक्षको सवारी विमा गरेर यस्तो दुर्घटनाको क्षति कसरी न्यूनीकरण गर्न...

जाडो मौसममा गाडीमा आउन सक्ने समस्याहरुको समाधान

जाडो मौसममा गाडीमा आउन सक्ने समस्याहरुको समाधान

जान्नुहोस् केहि रोचक जुक्ति र ह्याकहरु जसबाट तपाइले गाडीमा आइपर्ने जाडो सम्बन्धि समस्याहरुबाट छुटकारा पाउन सक्नुहुन्छ ...

फिल्म अभिनयमा अर्की सुन्दरी !

फिल्म अभिनयमा अर्की सुन्दरी !

मिस नेपाल सौन्दर्य प्रतियोगितामा आफ्नो प्रतिभा देखाउन मात्र होइन, फिल्म प्रवेशको पनि माध्यम बन्दै गएको छ । पछिल्लो समयमा पूर्वमिस...

सेलिव्रेटीलाई मन पर्याे ‘कान्छी’

सेलिव्रेटीलाई मन पर्याे ‘कान्छी’

सफलताका साथ प्रदर्शन भइरहेको फिल्म ‘कान्छी’को रेड कार्पेट सो गरिएको छ । आइतबार कुमारी हलमा आयोजना गरिएको सेलिव्रेटी सोमा मह...

थापा र वैद्यलाई कृपा सम्मान

थापा र वैद्यलाई कृपा सम्मान

कृपा फाउन्डेसनले ‘कृपा संगीत रत्न सम्मान’ द्वारा वरिष्ठ गीतकार रत्नशमशेर थापा र वरिष्ठ गायक योगेश वैद्यलाई सम्मान गरेको छ ।...

रसियामा नेपाली नाटक मञ्चन

रसियामा नेपाली नाटक मञ्चन

रसियाको नोभोसिबिर्सक सहरमा भइरहेको ‘वान, टु, थ्री थिएटर फेस्टिभल’मा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै कान्तिपुर फिल्म एकडेमीका विद्यार्थीले नाटक प्रस्तुत गरेका छन्।