बेमौसमको बाँसुरी

बिहिबार, २५ माघ २०७४, ०८ : ३३ डा. सुरेन्द्र भण्डारी


अघिल्लो साता (२०७४ माघ १८–१९ गते) भारतीय विदेशमन्त्री सुष्मा स्वराजले नेपालको दुईदिने भ्रमण गरिन् । छिमेकी देशका विदेशमन्त्रीको भ्रमण स्वाभाविक नै हो । तर समय, भेटघाटको प्रक्रिया र विषयवस्तु उठानका दृष्टिकोणले यो भ्रमण सामान्य र स्वाभाविक रहेन । यस लेखमा स्वराजको नेपाल भ्रमण सम्बन्धमा संक्षेपमा विश्लेषण गरिनेछ । 

१. समयको सवाल

एउटा देशको विदेशमन्त्रीले एक निश्चित समयमा नै अर्को देशको भ्रमण गर्नुपर्छ भन्ने छैन । आवश्यकताअनुसार कुनै पनि समयमा भ्रमण गर्न सकिन्छ । तर स्थानीय, प्रदेश र संघ गरी तीनै तहको निर्वाचन सम्पन्न भई प्रदेश सभाको बैठक सुरू भई सरकार निर्माण गर्ने क्रम रहेको र केन्द«मा राष्ट्रिय सभा गठन सम्पन्न गरी नयाँ सरकार निर्माण गर्ने तयारीले तीव्रता लिइरहेको अवस्थामा स्वराजको भ्रमण भएको छ । त्यतिमात्रै नभएर एमाले र माओवादी जस्ता दुई ठूला वामपन्थी दल एकीकृत हुने र सरकार बनाइ मुलुकमा राजनीतिक स्थायित्व दिने राजनीतिक माहोल बनिरहेको अवस्थामा स्वराजको भ्रमण भएको छ । त्यसरी नै केपी ओली प्रधानमन्त्री हुने लगभग निश्चित भएको अवस्थामा स्वराजको भ्रमण हुनुको पनि आफ्नै महत्व हुन सक्छ। 

भारत आफ्ना छिमेकीलाई प्रभावमा पार्न सधैँ आतुर देखिन्छ । नेपालमा सरकार बन्ने समय जब जब आउँछ तब तब नेपाली नेताहरू भारत जाने वा भारतीय पदाधिकारी र नेताहरू नेपाल आउने शृंखला चल्छ । यसपटकको स्वराजको भ्रमण पनि त्यही सन्दर्भमा भएको र समयको दृष्टिले पनि सोही कुरा पुष्टि गरेको विषय छापामा स्पष्टरूपमै देख्न सकिन्छ । अझ नेपालका केही राजनीतिक हस्तीको अभिव्यक्तिले त स्वराज भ्रमणको समयको अनुपयुक्ततालाई खरोरूपमा सावित गरेका छन् । कांग्रेस नेता शेखर कोइरालाले स्वराजको भ्रमणलाई अनुपयुक्त समयको भ्रमण भनेका छन् भने माओवादी नेता नारायणकाजी श्रेष्ठले सामान्य कूटनीतिक र राजनीतिक अभ्यास अनुकूल नभएको टिप्पणी गरेका छन् । त्यस्तै माओवादी प्रवक्ता पम्फा भुषाल र पूर्वप्रधानमन्त्री डा. बाबुराम भट्टराईको समेत त्यस्तै धारणा छापामा आएका छन् । सबैभन्दा महत्वपूर्ण अभिव्यक्ति त प्रचण्डबाट आएको  छ। स्वराजको नाम नलिइ उनले वाम एकता भाँड्ने देशी÷विदेशी प्रयासका रूपमा चरितार्थ गरेका छन् । 

यसबाट सजिलै के अनुमान गर्न सकिन्छ भने नेपालको राजनीतिमा प्रभाव पार्ने उद्देश्यले स्वराजले नेपालको भ्रमण गरेकी रहिछन् । यसले नेपालप्रतिको भारतको असहिष्णु दृष्टिकोण फेरि छताछुल्ल भएको छ। एक शक्तिशाली छिमेकीको हैसियतमा सहिष्णुतापूर्वक आफ्नो कूटनीतिक भूमिका खेल्नुपर्ने भारतले नेपालको सत्ता र राजनीतिलाई आफैँ डो¥याउन खोज्ने परम्परागत भुल गरेको छ । यो भारतकै लागि प्रत्युत्पादक हुने देखिन्छ। 

२. भेटघाट प्रक्रियाको सवाल 

स्वराजको भ्रमणमा केही महत्वपूर्ण भेटघाट भए । राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीसँग दोस्रो दिन गरेको भेटघाट औपचारिक रह्यो । तर केही राजनीतिक दल र तिनका नेताहरूसँगको खासगरी ओली र प्रचण्डसँगको भेटघाटले कूटनीतिक मर्यादा र अन्तर्राष्ट्रिय कानुन एवं अभ्यासका सन्दर्भमा सवाल खडा गरेका छन्। 

स्वराज नेपाल आएलगतै उनी बसेको स्थान होटल सोल्टीमा ओली–स्वराज भेटघाट र वार्ता भएको थियो । ओली एमालेका अध्यक्षमात्रै होइनन् उनी पूर्व र भावी प्रधानमन्त्रीसमेत हुन । त्यसरी नै प्रचण्ड पनि पूर्वप्रधानमन्त्री हुन् । मर्यादाक्रममा ओली र प्रचण्ड स्वराज (विदेशमन्त्री) भन्दा अग्रणी स्थानमा पर्छन् । पूर्वप्रधानमन्त्री भएको व्यक्ति होटल होटलमा विदेशमन्त्री भेट्न जान कूटनीतिक मर्यादाले मिल्दैन । त्यसरी नै स्वराजले भारतीय सरकारको प्रतिनिधित्व गर्छिन् न कि भारतीय जनता पार्टी वा अरू कुनै राजनीतिक दलको । यस्तो अवस्थामा पूर्वप्रधानमन्त्री भएका व्यक्तिले स्वराजसँग भेट्दा अनिवार्यतः परराष्ट्र मन्त्रालयको सहमति लिनु र परराष्ट्र मन्त्रालयको प्रतिनिधिको उपस्थितिमा मात्रै भेट गर्नुपथ्र्याे । तर यी कूटनीतिक मर्यादा, आचारसंहिता, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र अभ्यासका आधारभूत मान्यताविपरित होटलमा गएर भेटघाट गर्दा मुलुक अपमानित भएकामा लज्जा र हीनताबोध हुनुपर्ने ओली र प्रचण्ड स्वराज आफूलाई भेट्न आएकामा दंग परेका छन् । यस किसिमको भेटघाटले कूटनीतिक मर्यादा उल्लंघन र राष्ट्रिय छविमा ग्लानि त भएको छ, साथसाथै केही गम्भीर राजनीतिक प्रश्न पनि खडा गरेको छ । 

भारतले नेपालको संविधान, २०७२ जारी भएपश्चात लगाएको नाकाबन्दीमा अडान राख्न सकेको सामाजिक छवि ओलीले दिएका थिए । तर त्यो परिस्थितिवसमात्रै सिर्जित रहेछ र भारतप्रतिको उनको हमदर्दी भने स्वाभाविक रहेछ र सत्ताका लागि कूटनीतिक मर्यादासमेत तोड्न सक्दारहेछन् भन्ने दृष्टान्त ओलीले आफँै प्रस्तुत गरेका छन् । अझ स्वराज–ओली भेटघाटपछि एमाले र माओवादीबीचको एकता मोदीको नेपाल भ्रमण पश्चातलाई पु¥याउने सहमति भएको हो भने स्वराजको भ्रमण कूटनीतिक नभएर राजनीतिक षड्यन्त्रका लागि भएको देखिन सक्नेछ । जसले स्वयं ओलीको राष्ट्रियतालाई ढोंगी सावित गर्नेछ । 

३. विषयवस्तु उठान 

नेपाल–भारतबीचको सम्बन्ध ऐतिहासिक छ । जुन दुई छिमेकीका बीच हुनु स्वाभाविक नै हो । नेपाल भारत सम्बन्धमा थुप्रै राम्रा पहलु पनि छन् । त्यति हुँदाहुँदै पनि नेपाल–भारत सम्बन्धका केही पेचिला सवाल पनि छन् । यिनै सवाल उठाउने र तिनको दीर्घकालीन समाधान खोज्ने विषयमा वार्ता केन्दि«त हुनुपर्ने थियो तर सो हुन सकेको देखिँदैन । 

यस्ता सवालमध्ये नाकाबन्दी सबैभन्दा पेचिलो छ । भारतले नेपालमाथि पटकपटक नाकाबन्दी गरेको छ । प्रत्येक नाकाबन्दी राजनीतिक प्रतिशोधमा आधारित थिए । विगतका नाकाबन्दी, खासैगरी सन् १९७६–७८ मा भएको र सन् १९८९–१९९० मा भएको नाकाबन्दीमा भारतले धेरै हदसम्म आफ्नो राजनीतिक स्वार्थ सिद्व गर्न सकेको भए तापनि सन् २०१५–२०१६ मा गरेको पछिल्लो नाकाबन्दीमा उसले शर्मनाक बेइज्जती भोग्नुपरेको थियो । नेपाली समाजको जागरूकता, शैक्षिक प्रगति, राजनीतिक सचेतनालगायतका विभिन्न कारणले गर्दा भारतले लगाएको पछिल्लो नाकाबन्दीमा नेपाली नागरिकले जुन साहस, धैर्य र ऐक्यबद्वता देखाए, त्यससामु मोदी सरकार विवश बन्न पुग्यो र नाकाबन्दी समाप्त ग¥यो । अझ तीनै तहको चुनाव जे÷जसरी र शान्तिपूर्णरूपमा सम्पन्न भयो त्यसले पनि नेपाली राजनीतिमा भारतको चलखेललाई चुनौती दियो । यस्तो महŒवपूर्ण राजनीतिक उपलब्धि र प्रगति भएको अवस्थामा अब भारतले कहिल्यै पनि नेपाललाई नाकाबन्दी गर्न नसक्ने संयन्त्र विकास गर्न र सो किसिमको प्रत्याभूति खोज्न कूटनीतिक वार्ता हुनुपर्नेमा पुनः सत्तामा पुग्ने र सत्ता बचाउने खेलमै वार्ता हुन पुगेको छ । जुन दुःखद छ । 

त्यसरी नै नेपाल भारतको अर्को समस्या सुरक्षासँग सम्बन्धित छ । प्रायः भारतले नेपाललाई आफ्नो सुरक्षा कवचका रूपमा हेर्ने र भारतीय आग्रहहरू पूरा गर्न नेपाललाई लगाउने खेतीमै सीमित थियो । नेपालमा सिर्जना गरेको असुरक्षा र अपराधको विषय विरलै उठ्ने गरेको पाइन्छ । उदाहरणका लागि भारतीय बजारमा हुने यौन व्यापारका कारणले नेपाली महिलाको बेचविखन, ओसारपसार हुने गरेको विषय कतैबाट छिपेको छैन तर यस्ता विषय नियन्त्रण गर्ने सन्दर्भ वार्तामा उठ्ने गर्दैन । 

पानीको सवाल नेपाल–भारत सम्बन्धको एक चुनौतीपूर्ण विषय बन्न पुगेको छ । खासगरी वर्षायाममा भारतीय भूमिमा बाँधिने बाँधका कारणले नेपाली भूमि डुवानमा पर्ने र धनजन विनास हुने कुरा नियमित र निरन्तर बन्न पुगेको छ । भारतीय र नेपाली नागरिकबीच सीमामा हात हालाहाल र भिडन्त हुने क्रम बढेको छ । हाम्रा नदी नालामाथि विद्युत्लगायतका विभिन्न बहानामा भारतीयले कब्जा जमाएका छन् । लाइसेन्स लिने तर काम नगर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । यस्ता संगीन विषयले वार्तामा प्रवेश पाउँदैनन् । 

भारतसँगको व्यापार घाटा क्रमिकरूपमा बढ्दो छ । भारतीय बजारको नेपाली बजारमाथिको नियन्त्रण दिनदिनै चुलिँदो छ । यसले नेपालको अर्थतन्त्रमा नै नकारात्मक असर परेको छ । तर पनि यस्तो संवेदनशील विषयले वार्तामा स्थान पाउँदैन । यसबाट हाम्रा नेता आफ्नो राजनीतिक स्वार्थ (सत्तामा पुग्ने र सत्ता टिकाउने) भन्दा माथि उठेर मुलुकको बृहत्तर हितका लागि सोच्ने र काम गर्ने क्षमता राख्दैनन् वा गुमाइसकेका छन् भन्ने देखिन्छ । जुन मुलुक र राष्ट्रिय हितका लागि शुभ संकेत होइन । 

४. निष्कर्ष 

भारतीय पक्षले स्वराजको नेपाल भ्रमण सफल भएको चित्रण गर्नु उनीहरूको राजनीतिक अभिष्ठाका दृष्टिकोणले सही हुन सक्छ । तर मुलुकको हित र राष्ट्रियताको गरिमाका हिसावले नेपाल र नेपालीका लागि आफ्ना नेताले देखाएको प्रवृत्तिका कारणले स्वराजको नेपाल भ्रमण निराशाजनक रहेको अनुभूत गर्न सकिन्छ । जसलाई नेपाली समाजले राजनेताको पगरी र सम्मान दियो उनीहरूले नै आफू त्यस लायक नभएको पुष्टि गरे । यो आफैँमा दुःखद छ । हामी जानुको सट्टा स्वराज हामीलाई भेट्न नेपाल आइन् भन्ने तर्कले त हाम्रा नेताहरूको नेतृत्व कौशलतामा नै प्रश्न उठाउन पुगेको छ । 

त्यसैले अबका दिनमा भारतसँगको सम्बन्ध स्पष्टरूपमा परिभाषित गर्नुको विकल्प छैन । जसको केन्द«मा भविष्यमा भारतले कहिल्यै पनि नेपाललाई नाकाबन्दी गर्न नसक्ने संयन्त्र निर्माण हुनुपर्छ । सुरक्षा, पानी र व्यापारका विषयमा राजनीतिक दृष्टिकोणका आधारमा नभएर विशेषज्ञको दृष्टिकोणका आधारमा नेपालको दृष्टिकोण बन्नुपर्छ र सोही आधारमा भारतसँगको सम्बन्ध परिभाषित गरी निक्र्यौल गरिनुपर्छ । 

(वरिष्ठ अधिवक्ता)





यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

नयाँ सवारी दर्ता गर्ने प्रक्रिया

नयाँ सवारी दर्ता गर्ने प्रक्रिया

नयाँ सवारी खरिद गरिसके पछि सो सवारी सडकमा चलाउनु अगाडी नै दर्ता गरिसकेको हुनुपर्छ | ग्राहकलाइ सजिलो होस् भनेर दर्ता...

कस्तो किसिमको गाडी किन्नु ठीक होला त ?

कस्तो किसिमको गाडी किन्नु ठीक होला त ?

गाडीको बनावटमा आधारित गाइड ...

किन गर्ने गाडीको बिमा?

किन गर्ने गाडीको बिमा?

भविष्यमा हुन सक्ने दुर्घटनाको बारे हामी अनविज्ञ छौं । तेस्रो पक्षको सवारी विमा गरेर यस्तो दुर्घटनाको क्षति कसरी न्यूनीकरण गर्न...

जाडो मौसममा गाडीमा आउन सक्ने समस्याहरुको समाधान

जाडो मौसममा गाडीमा आउन सक्ने समस्याहरुको समाधान

जान्नुहोस् केहि रोचक जुक्ति र ह्याकहरु जसबाट तपाइले गाडीमा आइपर्ने जाडो सम्बन्धि समस्याहरुबाट छुटकारा पाउन सक्नुहुन्छ ...

फिल्म अभिनयमा अर्की सुन्दरी !

फिल्म अभिनयमा अर्की सुन्दरी !

मिस नेपाल सौन्दर्य प्रतियोगितामा आफ्नो प्रतिभा देखाउन मात्र होइन, फिल्म प्रवेशको पनि माध्यम बन्दै गएको छ । पछिल्लो समयमा पूर्वमिस...

सेलिव्रेटीलाई मन पर्याे ‘कान्छी’

सेलिव्रेटीलाई मन पर्याे ‘कान्छी’

सफलताका साथ प्रदर्शन भइरहेको फिल्म ‘कान्छी’को रेड कार्पेट सो गरिएको छ । आइतबार कुमारी हलमा आयोजना गरिएको सेलिव्रेटी सोमा मह...

थापा र वैद्यलाई कृपा सम्मान

थापा र वैद्यलाई कृपा सम्मान

कृपा फाउन्डेसनले ‘कृपा संगीत रत्न सम्मान’ द्वारा वरिष्ठ गीतकार रत्नशमशेर थापा र वरिष्ठ गायक योगेश वैद्यलाई सम्मान गरेको छ ।...

रसियामा नेपाली नाटक मञ्चन

रसियामा नेपाली नाटक मञ्चन

रसियाको नोभोसिबिर्सक सहरमा भइरहेको ‘वान, टु, थ्री थिएटर फेस्टिभल’मा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै कान्तिपुर फिल्म एकडेमीका विद्यार्थीले नाटक प्रस्तुत गरेका छन्।