चकटी सेलाउन दिनुस्

आइतबार, २८ माघ २०७४, ०९ : २९ सुबोधराज प्याकुरेल


लोडसेडिङले थलिएका नेपालीको सम्झनामा होला, कुलमान घिसिङ कार्यकारी प्रमुख भएको दुई साता नबित्दै आएको सुधार । यस्तो सुधार जसले उद्योगदेखि घरायसीसम्म सबै उपभोक्तालाई त्राण दियो । भनिएको समयमा विद्युत् आउने सुनिश्चितताका साथै विद्युत् आपूर्तिको समय पनि दोब्बर तेब्बर हुँदै दुई साताभरि सहज हुने गरी विद्युत् आउन थाल्यो । अझै काम प्रशस्त बाँकी छ । तर, उपभोक्तामा आशा जिउँदै छ । जनतामा विश्वास पलाएको छ ।

दोस्रो विश्वयुद्धले थला परेको जापानको निजामती प्रशासनमा व्यापक सुधार गर्ने कामको सुरुवात पीडित बादशाह हिरोहितोले थाले । सुधार योजना बनाउन विज्ञहरू खटाइए । युद्धले पीडित जापानको विकास युद्धस्तरमा गर्नुपर्ने थियो । र, युद्धकालकै ढाँचाले गर्नुपर्ने थियो । अर्थात्, निर्णय तत्काल तर सम्पूर्ण औचित्य स्थापित गरेर गर्नुपर्ने थियो । परियोजनाको प्रतिफल अथवा प्रभावका आधारमा निर्णयकर्ताको र संलग्न सबैको मूल्यांकन हुने सुनिश्चित प्रणाली बसाल्नुपर्ने थियो । विज्ञहरूको प्रतिवेदनले कार्यविधि, कार्यप्रणाली, मूल्याङ्कनका आधार र अनुगमन लगायत सबै कुरा प्रस्ट त पारेकै थियो । अख्तियारी दिँदा नै परिणामको आँकलन भइसक्नुपर्ने र परिणाममुखी काम गर्नका लागि बाधा व्यवधान हटाउने अख्तियारी पनि कार्यकारी जिम्मेवारी पाएका अधिकारीलाई नै प्रत्यायोजित गर्ने कुरा पनि प्रस्ट थियो । व्यवस्थापनको सिद्धान्तले भन्छ, जतिसुकै असल मान्छे र अत्याधुनिक सामग्री जुटाए पनि व्यवस्थापन भएन भने प्रतिफल प्रत्युत्पादक मात्र हुन्छ । व्यवस्थापन भनेको व्यक्ति छनौटदेखि जवाफदेहिताको किटानी, अख्तियारी र प्रभावकारी मूल्याङ्कन विधिसमेत हो । व्यवस्थापनको जग चाहिँ अनुसन्धान, मूल्याङ्कन र विकासमा आधारित हुन्छ ।

कर्मचारीतन्त्रले थुप्रैको राय लिन्छ । सिफारिस लिन्छ । दर्जनौँ पानाका टिप्पणी भर्छ । प्वाल पारेर बाँधिएका ढड्डा तयार गर्छ । र, ढुक्क हुन्छ कि उसलाई कसैले जिम्मेवार बनाउन सक्नेछैन । अर्थात् जवाफदेहिता कुनै हालतमा नलिने प्रशासन प्रणाली हामीकहाँ छ।

आधुनिक शिक्षामा अनुसन्धानको अंशअनुसार त्यसको मूल्याङ्कन गरिन्छ । उच्चस्तरीय विश्वविद्यालयमा जब नेपाली विद्यार्थी पुग्छन् पहिलो कक्षामै शिक्षकले धुवाँधार प्रश्न सोध्ने कामबाट कक्षा सुरु गरेको पाएर आतङ्कित हुने गर्छन् । हार्वर्डका शिक्षकले पहिलो प्रश्न सोध्नेछन्, यो विषय तिमीले किन छानेको र त्यसका लागि तिम्रो तयारी के छ ? अर्थात्, असल शिक्षा प्रणालीमा विषयलाई गुरुको घोकन्तीमा सीमित गरिन्न । विषय विद्यार्थीलाई दिइन्छ र त्यससँग सम्बन्धित उपलब्ध सामग्रीबारे बताइन्छ । विद्यार्थीले आफ्नो अध्ययन र अनुसन्धानका आधारमा निष्कर्ष निकाल्ने हो । नेपालका केही असल शिक्षकले ग्रुप–मेल बनाएर विद्यार्थीसँग अन्तक्र्रियात्मक पठनपाठन थालेको देखेको छु र, त्यस्ता विद्यार्थीले असल अङ्क पाएको पनि देखेको छु । त्यस्ता शिक्षकहरू विद्यार्थीका असल सहजकर्ता हुन् । विद्यार्थीले त्यस्ता शिक्षकलाई आफ्नो सहयोगी, सहपाठी र आत्मीयमित्र जस्तो पाउँछन् ।

विकास मानवीय सोच हो, जसको सुरुवात नै सृजनात्मक चिन्तनबाट मात्र सम्भव छ । युरोपका घरहरूमा चित्रकार र इन्जिनियरको नाम भित्तामा कपेको पाइन्छ । स्पेनका साथीलाई जिज्ञासा राख्दा उनले भने हरेक घर बनाउँदा पहिले कलाकारले घरको चित्र बनाउँछन् अनि मात्र विभिन्न खाले इन्जिनियरको काम पर्छ । त्यसैले चित्रकार र प्रमुख इन्जिनियरलाई चिर कालसम्म सम्झिरहनु र उनीहरूको जवाफदेहिता स्मरण गराइरहनु यो चलनको उद्देश्य हो ।

मैले विद्युत् आपूर्तिको सुध्रिएको घटनाको चर्चा गरेँ । किनकि, कुलमान घिसिङ कसरी आफैँ थलोमा गएर सहयोगीहरूलाई सहयोग गर्थे भन्ने कुरा कार्यालयको झ्यालबाट उनको आवतजावत नियाल्दा बुझेको छु । हाम्रा कार्यकारीहरू चकटी सेलाउन दिँदैनन् । चारैतिर बारिएको कोठाभित्र बसेर पियनलाई घन्टी बजाएर बोलाउने, फलानोलाई पठाऊ भनेर अह्राउने र आएको मातहतको व्यक्तिमार्फत प्रतिवेदन बुझ्ने, अह्राउने खटाउने कुरा बेलायतीहरूको औपनिवेशिक कालको व्यवस्थापन प्रणाली हो । उनीहरू मालिक र उपनिवेशका जनता नोकर भएकाले हप्कीदप्की र त्रासले चलाउने त्यो प्रशासनिक प्रणाली अहिले बेलायतमा अथवा बेलायतीमा छैन ।

हाम्रो कर्मचारीतन्त्र अनावश्यक टिप्पणी, आदेश, सहमति, सुझाव, सिफारिस र सदर प्रणालीमा अड्केको छ । टिप्पणीका शब्द पढ्नु भएकाले अनुभव गर्नुभएको हुनुपर्छ, कस्ता शब्द र वाक्य लेखिन्छ ती कागजपत्रमा । उदाहरणका लागि मिल्दैन, छैन जस्ता शब्द लेखिन्न । लेखिन्छ, मिल्ने देखिएन, अभिलेखमा भएको पाइएन । अर्थात् पछि मिल्ने देखिन सक्छ अथवा अभिलेख खोतल्दै जाँदा पाउन सकिन्छ । द्विअर्थी शब्द संयोजनले स्पष्टता नभएको र जिम्मेवारी लिन बिल्कुल तयार नहुने निजामती कर्मचारीको मानसिकताको परिचय दिन्छ । कर्मचारीतन्त्रले थुप्रैको राय लिन्छ । सिफारिस लिन्छ । दर्जनौँ पानाका टिप्पणी भर्छ । प्वाल पारेर बाँधिएका ढड्डा तयार गर्छ । र, ढुक्क हुन्छ कि उसलाई कसैले जिम्मेवार बनाउन सक्नेछैन । अर्थात् जवाफदेहिता कुनै हालतमा नलिने प्रशासन प्रणाली हामीकहाँ छ ।

टेलिफोनका कार्यकारी प्रमुखले सहर डुल्ने हो भने थाहा पाउनेछन्— टेलिफोनको हरेक खम्बामा तारको गुजुल्टो हुन्छ । हुन्छ के भने टेलिफोन जोड्दा कर्मचारीले एक क्वाइल ड्रप वायर किन्न लगाउँछन् । बढी भएको तार खम्बामा बेरेर हिँड्छन् । टेलिफोन सार्दा पिलासले काटेर पहिलेको तार छुट्याइदिन्छन् । र नयाँ ठाउँका लागि अर्को एक क्वायल तार किन्न लगाउँछन् । तार बेच्ने र प्राविधिकको साझेदारीका कारण करोडौँ अर्बौँको नोक्सान राष्ट्रलाई भइरहेको छ । बीच सडकमा रहेका टेलिफोनका खम्बा नसारिदिनाले राजधानीका अनेक सडक र बासिन्दा पीडित छन् । गन्थन चाहिँ उही हुन्छ, सरकारी कम्पनीले निर्णय गर्न पाउँदैन, खरिद ऐन बाधक छ । अनि विद्युत् प्राधिकरणलाई चाहिँ त्यस्तो बाधा छैन ? लागिपरे, भेटघाट बढाए, थलोमा पुगे ज्ञान परिचय र प्रभाव सबै बढ्छ । तर हाकिम हुनुको अर्थ मेइजन–फ्लोरभित्र बसेर घन्टी बजाएर पियनमार्फत आदेश फर्माएका भरमा शासन चल्छ भन्ठान्नेबाट आजको प्रशासन व्यवस्थापन योजना र विकास केही पनि सम्भव छैन ।

अब फर्काैं, सम्राट् हिरोहितोको अनुभव । युद्धले थलिएको जापानमा प्रशासनिक काम अति ढिलो हुन्थ्यो । अरू समाधान त विज्ञले सुझाएकै थिए । तर थलोमा हेर्दा ढिलो हुनुको प्रमुख कारण चाहिँ पियन वा सहयोगीको अनावश्यक प्रयोग रहेछ । एउटाले दर्ता गर्ने अनि घन्टी बजाएर पियन बोलाउने । उसले ढड्डा रजिस्टर अर्को हाकिमकहाँ लैजाने । त्यहाँ आएको कागज फेरि दर्ता गर्ने, टिप्पणी लेख्ने र चलानी रजिस्टरमा दर्ता गरेर अर्को हाकिमकहाँ लैजाने । एवम् रितले बडेमानका दर्ता चलानीका ढड्डा र पियन बेगर टसमस नहुने कागजातले हैरान भएको कुरा स्थापित भयो । यसको सरल उपाय निकालियो । पियन पदको खारेजी । अब आफैँ ढड्डा बोक्नुपर्ने भएपछि पहिलो काम यही भयो कि ढड्डाको साइज घट्यो । सबै कागजपत्रलाई सकेसम्म ए–फोर साइजमा ल्याइयो । अधिकार प्रत्यायोजनका योजना सफलतापूर्वक सम्पन्न भयो । वरिष्ठको काम हरेक कागजमा उनकै सदर बदर होइन कि भएका कामको अनुगमन गर्ने, सूचना लिने र सच्याउने मात्र हो भन्ने कुरा स्थापित भयो । आजभन्दा चालीस वर्षअघि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा व्यवस्थापन पढ्दा हामीलाई बताइएको कुरा नेपालमा कहिले पनि लागु भएन । कति अल्छी हामी ? नेपालमा प्रशासनिक सुधारका लागि अनेक समिति बने । जवाफदेही र छरितो निजामती प्रशासनका लागि गरिएका अध्ययन पञ्चायत कालदेखि पछिल्लो चरणसम्मकै उपलब्ध छ । त्यो चाहिँ हराएको ढड्डामा परेको होला । सोध्यो भने, अभिलेखमा नभेटिएको व्यहोरा अनुरोध छ भनेर जवाफ पठाउलान्।

अहिले हामी समृद्धिका कुरा सबैतिरबाट सुनिरहेका छौँ । समृद्धिको अर्थ बजेट र ठेकेदार भएपछि हुन्छ भने जस्तो गरी जनतालाई बुझाइँदैछ । सडक बन्छ, यातायात सिन्डिकेटवालालाई खुँदो पल्टिन्छ । सहर बन्छ, प्लटिङ गर्नेहरू मोटाउँछन् । मुग्लिङ–नारायणगढ सडकमा पर्ने पहाड खोतल्न र कोतर्न हुन्न भनेर सडक विभागकै इन्जिनियरका टोलीले दिएको प्रतिवेदन ठेकेदार र ठेक्काको लोभमा कतै थन्क्याइयो । नेपालको जिनी इन्डेक्सअनुसार प्रतिवर्ष धनी र गरीब बीचको खाडल बढेकै छ । १९८५ बाट सुरु भएको आर्थिक पुनर्संरचनाको विदेशी कार्यक्रमलाई अनुगमन र नियन्त्रणका योजनाबेगर चलाउनाले निजी क्षेत्र अहिले देशको दादा बनेको छ । कानुनका छिद्र मिलाएर, भ्रष्ट राजनीतिज्ञ र कर्मचारीतन्त्रसँगको साझेदारीमा मुलुक खोक्रो पारिएको छ । कानुन अपुरा छन् । सडक फराकिलो पार्न खोज्यो मुद्दा परिहाल्छ । र अदालतले काम रोक्ने आदेश जारी पनि गरिहाल्छ । ४२ वर्षअघि जग्गा अधिग्रहण गरियो । मुवाब्जा पनि तिरियो । तर नापी विभागले नक्साबाट त्यो जग्गा हटाइ दिएन । अनि ४२ वर्षदेखि मालपोत तिरिरहेको जग्गा अहिले एकाएक खाली गरभन्दा अदालतले रोक्का नगरे के गर्छ ? यस्ता विषयमा अदालतले प्रगतिशील निर्णय गरे हुन्थ्यो । जति वर्षको मालपोत सरकारले लियो त्यसको हर्जाना तिर्ने गरी काम जारी राख्न भन्न सक्थ्यो । विकास निर्माण र सुरक्षाका मामिलामा पनि फौजदारी न्यायको परम्पराबाट हेरेपछि यस्ता समस्या पर्ने नै भयो । अनि समृद्धिका नायकहरू हावादारी योजना बनाउने र ठेकेदार मोटाउने विषय विज्ञहरूबाट घेरिएर रमाइरहेका छन् । अहिले निर्माणाधीन रिङरोडबीचको सडकको दायाँबायाँ मज्जाले साइकल लेन बनाउन सकिन्छ । चीनजस्तो साइकल प्रयोगमा विश्वको अग्रणी राष्ट्रले बनाइरहेको यो सडकबारे यति धेरै चर्चा हुँदा पनि सरकारलाई सरोकार छैन । विडम्बना, भूतपूर्व सचिव अहिले आएर गल्ती भयो भन्छन्।

प्रशासन सच्याउन समानान्तर अनुगमन, अनुसन्धान र विकासको संरचना निर्माण गर्नु र संलग्नहरूको मूल्यांकन दिइएको जिम्मेवारीको परिणति वा प्रभावका आधारमा गर्ने संस्कृति, नियम र प्रणाली स्थापित गर्नु नै यसको समाधान हो । यसका लागि आफैँ अध्ययन गरेर आफूलाई श्रेष्ठ साबित गर्न सक्ने नेतृत्वको खाँचो छ । मन्त्रीदेखि कार्यकारीसम्म सबैले थलोमा प्रत्यक्ष सक्रिय हुने चलन बसाल्नु भयो भने बल्ल चकटी सेलाउँछ अनि योजना सिर्जनशील ढंगले अगाडि बढ्छ।






यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

घरमा मोर्डन लाइटिंग

घरमा मोर्डन लाइटिंग

सही लाइटिंगको प्रयोगबाट घरलाई मोडर्न र नयाँ रुप दिन सकिन्छ । लाइटिंग मिलेको घर हेर्दामा साह्रै राम्रा हुन्छन । ...

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गर्दा ख्याल गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरु हुन्छन् | यस गाइड मार्फत तपाईले आफ्नो परिवारको लागि कस्तो फ्रिज खरिद...

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सुरक्षित शैलीमा प्रयोग नगर्नाले ठूला ठूला दुर्घटना हुन सक्छ। यी सुझावहरु पालाना गर्नाले यस्तो दुर्घटना न्यून हुन्छ ।

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको औसत आयु १३ वर्ष मानिन्छ | तर यी कुराहरु ध्यानमा राखेर फ्रिजलाई कथित औसत आयुभन्दा धेरै समयसम्म प्रयोग गर्न...

सलमान खानको नेपाल भ्रमण दोस्रो पटक स्थगित

सलमान खानको नेपाल भ्रमण दोस्रो पटक स्थगित

बलिउड अभिनेता सलमान खानको नेपाल भ्रमण दोस्रो पटक स्थगित भएको छ। आयोजक संस्था ओडीसी इन्टरनेसनलले सामाजिक सञ्जाल फेसबुक मार्फत विशेष...

‘मंगलम्’लाई पाँच अवार्ड

‘मंगलम्’लाई पाँच अवार्ड

डिजिटल मोडलमा बनेका फिल्मलाई प्रोत्साहित गर्न राजधानीमा बिहीबार आयोजना गरिएको १० औं संस्करणको ‘डि सिने अवार्ड २०७५’ फिल्म ‘मंगलम्’ले प्रतिस्पर्धामा...

प्रहरी र अपराधीबीचकोे ‘चक्कर’

प्रहरी र अपराधीबीचकोे ‘चक्कर’

अपराधको विषयबस्तु समेटेर तयार पारिएको फिल्म ‘चक्कर’को ट्रेलर र फस्टलुक सार्वजनिक भएको छ। राजधानीमा बिहीबार फिल्म युनिटले पत्रकारमाझ फस्टलुक र...

एकै स्टेजमा तीन विजेता

एकै स्टेजमा तीन विजेता

एउटै स्टेजमा एकसाथ तीन विजेता छानिने भएका छन्। ग्ल्याम वल्र्ड इन्टरटेनमेन्टले आगामी असार १ गते राजधानीमा आयोजना गर्न लागेको ‘मिस...