प्रेम, ब्रेन र रोग

बुधबार, ०२ फागुन २०७४, ०९ : ५० ओम बानियाँ


‘प्रेम’ शब्द नै यति मीठो र श्रुतिमधुर छ कि यो ध्वनि कानमा पर्नासाथ मनःस्थिति तुरुन्तै परिवर्तन हुन्छ । र, मन प्रेमरसमा आह्लादित हुन पुग्छ । प्रेममा आनन्द छ । प्रेममा शीतलता र शान्ति छ । प्रेममा शक्ति पनि छ । प्रेम नै यस्तो मनोभाव हो, जसले मानिसलाई शान्ति पनि दिन्छ, शक्ति पनि दिन्छ । वास्तवमा ‘प्रेम’ जीवनको प्रेरक शक्ति हो, मस्तिष्कको अपार ऊर्जा हो । असीम सुखको पवित्र गंगा हो, परम शान्तिको अनन्त स्रोत हो । जब मानिस ‘प्रेममय’ हुन्छ, तब ऊ आफ्नो वास्तविक स्थितिमा रूपान्तरित हुनपुग्छ । प्रेमको धारा व्यापक छ, समग्र छ, सर्वत्र र सार्वभौमिक छ । त्यसैले नै बेन्जामिन डिजरायलीले भनेका छन्, “हामी सबै प्रेम गर्नका लागि उत्पत्ति भएका हौ“ । यो नै अस्तित्वको सिद्धान्त हो । र, एक मात्र अन्त ।” 

प्रेम र ब्रेन

प्रेम मस्तिष्कमा पैदा हुने एक धनात्मक भावना हो । यो भावना मानिसमा बाल्यकालदेखि नै विकसित हुन्छ । सामान्यतया जब मानिसको मस्तिष्कमा कुनै व्यक्ति, पशुपंक्षी, स्थान तथा पदार्थप्रति आकर्षण विकसित हुन्छ, तब यस्तो संवेगात्मक स्थितिलाई प्रेम (लभ वा एफेक्सन)को संज्ञा दिइन्छ । स्नायुविज्ञानका अनुसार प्रेमका तीन चरण हुन्छन् ।  बासना (लस्ट), आकर्षण (अट्राक्सन) तथा आसक्ति (अटेचमेन्ट) । प्रेमको पहिलो चरणमा व्यक्ति विपरीत लिंगीप्रति शारीरिकरूपमा आकर्षित हुन्छ । पुरुषमा टेस्टोस्टेरोन हार्मोनले तथा महिलामा एस्ट्रोजिन हार्मोनले लस्ट पैदा गराउ“छ । लस्ट मानिसमा मात्र होइन, हरेक प्रजातिहरूमा देखापर्छ, यही लस्टका कारण नै उनीहरू सेक्स साथीको खोजीमा हुन्छन् । लस्टको चरणमा एडे«नालाइन तथा नोरपाइनफेरिन जस्ता हार्मोन्स शरीरमा फैलिन्छन्, तीव्र इच्छासाथ । एडे«नालाइन तथा नोरपाइनफेरिनले मुटुको चाल बढाउ“छ, हत्केलामा पसिना निकाल्छ । मस्तिष्क रसायन डोपामाइनले एयुफेरिया (उमंग)को अनुभव गराउँछ । 

दोस्रो चरणमा व्यक्ति प्रेमी वा प्रेमिकाप्रति मोहित हुन्छ । आफ्नो लभरलाई सधैँ साथमा चाहन्छ । यो अवस्थामा मुटुको चाल बढ्न सक्छ, हत्केलामा पसिना निस्कन सक्छ । व्यक्तिमा उमंग, स्फूर्ति तथा उत्तेजनाको अनुभव हुन्छ । नोरपाइनफेरिन, डोपामाइन तथा सेरोटोनिनले यस्तो अनुभव पैदा गराउँछन् । 

प्रेमको तेस्रो चरणमा व्यक्ति लभरप्रति यति आसक्त हुन्छ कि स“गस“गै रहनका लागि विवाह गर्छ, छोरीछोरीहरू जन्माउ“छ । मस्तिष्क रसायन्स अक्सिटोसिन तथा भ्यासोप्रेसिनले यस्तो स्थिति सृजना गर्छन् । यस स्थितिमा व्यक्तिले अनौठो आनन्द, स्वस्थ तथा सुरक्षाको अनुभव गर्छ । अक्सिटोसिनको नकारात्मक भूमिका पनि रहन सक्छ जसका कारण व्यक्ति शंकालु तथा इष्र्यालु पनि हुन सक्छ । तर, सम्बन्धको ४÷५ वर्षपछि मस्तिष्क रसायन डोपापाइन घट्न थाल्छ, जसले गर्दा व्यक्तिमा लभरप्रतिको आर्कषण घट्न सक्छ । यस्तो स्थिति बढ्दै गएमा सम्बन्धमा दरार आउन सक्छ । सम्बन्धलाई अटुट राख्न सामाजिक मान्यता, संस्कृति तथा व्यक्तिको विवेकले पनि महत्वपूर्ण भमिका खेल्छ । 

प्रेम र स्वास्थ्य

प्रेममा व्यक्तिले मित्रता, सहानुभूति तथा सहयोगको प्रवृत्ति देखाउ“छ । प्रेमले मानिसको मनमस्तिष्कमा मात्र होइन, सम्पूर्ण शरीरमा ठूलो प्रभाव पार्छ । प्रेम भावनाले शरीरमा इन्डोर्फिन, सेरोटोनिन तथा इम्युनोग्लोबुलिन जस्ता मस्तिष्क रसायनहरू, जसले मानिसको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा ठÒलो भÒमिका निभाउ“छन्, निष्काशन गर्छ । सकारात्मक प्रेमको विचारले खुसीका रसायनहरू निष्काशन गर्छ जबकि नकारात्मक विचारले हाम्रो इम्युनिटीलाई नै कमजोर पार्छ, जसले गर्दा रोगहरूले आक्रामण गर्छन् । त्यसैले ठोकुवा नै गर्न सकिन्छ, मानिसको रोगका लागि प्रेम चिकित्साभन्दा ठूलो चिकित्सा यो जगत्मा अर्को छैन । वास्तवमा प्रेम हरेक रोगको औÈधि हो । प्रत्येक रोगको उपचार हो । यो मनोविज्ञान हरेक चिकित्सकहरूले बुझ्नुपर्छ र बिरामीहरूलाई प्रेम र विश्वासको क्याप्सुलमा औÈधि हालेर दिनुपर्छ । तब जस्तोसुकै घातक रोग पनि निको हुन सक्छ ।

प्रेम र मनोरोग

हो, प्रेम सकारात्मक भावना हो । तर, प्रेममा विघ्न–बाधा तथा अड्चन आइप¥यो भने प्रेम स्वयं एक समस्या बन्छ । यसले मानिसमा क्रोध, व्यथा (डिस्टे«स) तथा उदासी जस्ता नकारात्मक भावना निम्ताउ“छ । उदासी (सैड्नेस एन्ड डिप्रेसन), यस्तो सांवेगिक प्रतिक्रिया हो, जो प्रिय मानिस बिछोड हुँदा तथा प्रिय वस्तु हराउ“दा उत्पन्न हुने गर्छ । जब यस्तो उदासीको संवेग ज्यादै तीव्र हुन्छ, त्यसलाई शोक वा विषाद (ग्रिफ) भनिन्छ । यदि शोक अवधि धेरै लम्बियो भने जीवनको चारैतिर अँध्यारो छाउ“छ । मानिस जिउ“दो लास जस्तो भएर बा“चेको हुन्छ । यसलाई कडाखालको अवसाद (क्लिनिकल डिप्रेसन) भनिन्छ । र, आधुनिक समाजमा डिप्रेसन आत्महत्याको एक प्रमुख कारणको रूपमा गनिन्छ । नेपाली समाजमा प्रेमीप्रेमिकाको ‘प्रेम’को बाधक भनेको नै जातपात र धन हो । त्यसो त शिक्षा पनि कहिलेकाही“ प्रेममा बाधक बन्ने गर्छ । अल्लारे प्रेमले पनि धेरै युवकयुवतीको जीवनमा समस्या पैदा गर्छ । किनकि अल्लारे बैँसमा धेरै युवा–युवतीले प्रेमलाई केवल यौन तृष्णाको प्यास बुझाउने माध्यम ठान्छन् र यस्तै प्रेममा रमाउन चाहन्छन् । तर ढिलो–चा“डो यस्तो उन्मत्त कामुक प्रेमले मानिसहरूको जीवनमा धेरै समस्या निम्ताउँछ । असुरक्षित यौन सम्पर्कबाट थुप्रै समस्या देखापर्छन् । मानिसहरू एचआइभी–एड्सको शिकारसमेत हुने गर्छन् ।

प्रेम दिवस

हरेक सामान्य मानिसले जीवनमा प्रेम चाहन्छन्, मिलन चाहन्छन्, आनन्द र खुसी चाहन्छन् । मानिसका लगि प्रेम एक जैविक, मनोवैज्ञानिक तथा सामाजिक आवश्यकता हो र भूमण्डलीकरणको यो समयमा भ्यालेन्टाइन डे अर्थात् प्रणय दिवस त्यो आवश्यकतापूर्तिको एक अवसर पनि हो । यसर्थ युवक युवतीले प्रणय दिवसका दिनमा उत्सव मनाउनु तथा एक–अर्कालाई प्रेम प्रस्ताव राख्नु कुनै अनौठो कुरा होइन । तर, दुःखको कुरा के भने प्रणय दिवसका दिनमा सक्कलीभन्दा पनि नक्कली प्रेमको अनेकौ“ रूप देख्न पाइन्छ, अधिकांश यस्ता प्रेमहरू प्रेमीप्रेमिकाको हृदयबाट ननिस्किएर यौन उन्मत्त हुन्छन् । 

हो, यौन प्राकृतिक कुरा हो । हरेक सामान्य मानिसमा यौन चाहना हुने गर्छ । अधिकांश मनोवैज्ञानिक तथा यौन विशेषज्ञहरू यस कुरामा सहमत छन् कि मानिसमा यौनभावना जन्मदेखि नै एक ऊर्जाका रूपमा मौजुद हुन्छ । यस्तो यौन ऊर्जा युवाकालमा निकै बलवान् हुन्छ । विश्व स्वास्थ्य संंगठनको एक सर्वेक्षणका अनुसार युवाहरूमा यौन सम्बन्धी आकर्षण निकै तीव्र हुन्छ । 

यौन भावना आफैँमा खराब होइन, निर्मल प्रेमपूर्ण अँगालोको यौन क्रीडाले मानिसलाई परम आनन्दित बनाउँछ । स्त्री–पुरुष, दुवैलाई स्वर्गीय सुख दिलाउ“छ । वास्तवमा ऊध्र्वगामी अर्थात् धनात्मक दिशाको यौन एक ऊर्जा हो, असीमित शक्ति हो । त्यसैले भन्न सकिन्छ, उध्र्वगामी प्रेम र यौन भावनाले नै मानिसमा शक्ति दिन्छ, मनमस्तिष्कलाई अपार ऊर्जा दिन्छ । र, नै मानिस महान् बन्छ ।

इतिहास साक्षी छ, विभिन्न क्षेत्रका विशिष्ट व्यक्तित्वहरू उच्च यौनशक्तिले परिपूर्ण थिए, तर उनीहरू कहिल्यै यौन–उन्मादको शिकार भएनन् । बरू उनीहरूले त्यो उच्च यौन–शक्तिलाई ऊध्र्वगामी ऊर्जामा रूपान्तरण गरी लाभार्थी भए । यो मनोविज्ञानलाई लहड र फेसनका रूपमा प्रणय दिवस मनाउन चाहनेहरूले बुझ्नुपर्छ र प्रणय दिवसलाई यौन दिवसका रूपमा होइन कि प्रेमको पवित्र दिनका रूपमा मनाउनुपर्छ । होइन भने प्रणय दिवस व्यवहारमा भोग दिवस साबित हुनेछ

अन्त्यमा,

प्रेमबिना मानिसको जीवन असम्भव छ । प्रेम बिना मानिस बा“च्नै सक्दैन । अरू कुरो छोडौँ, मानिसको शरीरका अंगप्रत्यंगहरूले पनि बेला–बेलामा प्रेम खोज्छन् । शरीरका कुनै अंग दुखेको छ भने यो यसकारणले गर्दा हो कि त्यहा“का जीव कोषहरूले प्रेम खोजिरहेका छन् । त्यसैले त्यो अंगमा ध्यान दिने र प्रेमपूर्वक त्यो अंगलाई स्पर्श गर्ने हो भने तुरुन्तै राहत महसुस हुन्छ । हुन पनि प्रेममा अदभूत शक्ति छ । प्रेमले जस्तोसुकै निर्दयीको मन जित्न सकिन्छ । शत्रुलाई पनि मित्र बनाउन सकिन्छ । त्यसैले त प्रसिद्ध लेखक एम्मेट फाक्सले भनेका छन्, “तिमीले पर्याप्त प्रेम गर्न मात्र सक्यौ भने तिमी संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्ति बन्नेछौ ।”  

(लेखक साइकोथेरापिस्ट हुन्)






यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

घरमा मोर्डन लाइटिंग

घरमा मोर्डन लाइटिंग

सही लाइटिंगको प्रयोगबाट घरलाई मोडर्न र नयाँ रुप दिन सकिन्छ । लाइटिंग मिलेको घर हेर्दामा साह्रै राम्रा हुन्छन । ...

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गर्दा ख्याल गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरु हुन्छन् | यस गाइड मार्फत तपाईले आफ्नो परिवारको लागि कस्तो फ्रिज खरिद...

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सुरक्षित शैलीमा प्रयोग नगर्नाले ठूला ठूला दुर्घटना हुन सक्छ। यी सुझावहरु पालाना गर्नाले यस्तो दुर्घटना न्यून हुन्छ ।

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको औसत आयु १३ वर्ष मानिन्छ | तर यी कुराहरु ध्यानमा राखेर फ्रिजलाई कथित औसत आयुभन्दा धेरै समयसम्म प्रयोग गर्न...

सलमान खानको नेपाल भ्रमण दोस्रो पटक स्थगित

सलमान खानको नेपाल भ्रमण दोस्रो पटक स्थगित

बलिउड अभिनेता सलमान खानको नेपाल भ्रमण दोस्रो पटक स्थगित भएको छ। आयोजक संस्था ओडीसी इन्टरनेसनलले सामाजिक सञ्जाल फेसबुक मार्फत विशेष...

‘मंगलम्’लाई पाँच अवार्ड

‘मंगलम्’लाई पाँच अवार्ड

डिजिटल मोडलमा बनेका फिल्मलाई प्रोत्साहित गर्न राजधानीमा बिहीबार आयोजना गरिएको १० औं संस्करणको ‘डि सिने अवार्ड २०७५’ फिल्म ‘मंगलम्’ले प्रतिस्पर्धामा...

प्रहरी र अपराधीबीचकोे ‘चक्कर’

प्रहरी र अपराधीबीचकोे ‘चक्कर’

अपराधको विषयबस्तु समेटेर तयार पारिएको फिल्म ‘चक्कर’को ट्रेलर र फस्टलुक सार्वजनिक भएको छ। राजधानीमा बिहीबार फिल्म युनिटले पत्रकारमाझ फस्टलुक र...

एकै स्टेजमा तीन विजेता

एकै स्टेजमा तीन विजेता

एउटै स्टेजमा एकसाथ तीन विजेता छानिने भएका छन्। ग्ल्याम वल्र्ड इन्टरटेनमेन्टले आगामी असार १ गते राजधानीमा आयोजना गर्न लागेको ‘मिस...