उनीहरू को हुन् ?

मङ्गलबार, २९ फागुन २०७४, ०९ : ०० जगत देउजा


दिनको १५, १६ घन्टा खेतीपातीको काम गर्छन्। आफ्नो जग्गा छैन। एकाधबाहेक अधिकांश दलित हुन्। नामको पछाडि सदा वा राम जोडिएको छ। मण्डल पनि छन्। खोला छेउको ऐलानी जग्गामा घर छ । एक दिन काम नगरे भोकै बस्नुपर्छ । अप्ठेरो परेको बेला लिएको ऋणको चर्को ब्याजले उठ्नै नसक्ने बनाएको छ। 

यस्तो अप्ठेरो जिन्दगी बाँचेकाहरू अरू कोही हैनन् । हाम्रै दाजुभाइ र दिदीबहिनी हुन् । जसलाई हरुवाचरुवा पनि भनेर बुझिन्छ । र यो समस्या मूलतः प्रदेश नं. २ का जिल्लामा छ । जमिन र अरू सम्पत्ति नभएपछि जिन्दगी उकासिने भन्दा पनि झन् झन् भासिँदै गएको छ। जब धितो राख्ने सम्पत्ति हुँदैन। उनीहरू साहुको चर्को ब्याजमा ऋण काढ्न बाध्य हुन्छन् । जब ऋण लिन बाध्य हुन्छन् । चर्को ब्याजका कारण तिर्न सम्भव नै हुँदैन । ऋण लिएपछि निःशुल्क काम पनि गरिदिनु पर्याे । जो कमजोर छ । उसले अब सित्तैमा पनि काम गर्नुपर्ने भयो। अथवा ऊ र उसको परिवार खाल्डोमा जाकियो । पछिल्ला अध्ययनले ९७ हजार हरुवा र १२ हजार तिनका बालबालिकाहरू बँधुवा जिन्दगी जिइरहेका छन् । जुन बाहिरी आँखाले देखिँदैन । तर ऋण, भूमिविहीनता, निरक्षरता र कमजोर शक्ति सम्बन्धले यसलाई टिकाइरहेको सत्य हो । जसले बाल विवाह, बाल मजदुरी र बाल बेचबिखन पनि बढाएको छ । 

सोनावती सदाले जमिनदारसँग चार हजार ऋण लिएकी थिइन् । अहिले उनको ऋण ४० हजार पुगेको छ । यो ऋण उनले ६ जनाबाट लिएकी हुन् । यो ऋण नतिरे बसेको ऐलानी जग्गाबाट उठिबास हुनुपर्छ। 

दर्शन मण्डलको घर सप्तरीको हरिहरपुर हो । उनी अहिले हरुवाचरुवा अधिकार मञ्चका अध्यक्ष चुनिएका छन् । अध्यक्ष हुनुअघि पनि उनी आफू र बँधुवा जिन्दगी बिताएका अरूको मुक्तिका लागि लागेको दशक नाघिसकेको छ । उनले धेरै पटक प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूलाई हात मिलाएर फोटो खिचेका छन् । धेरैपटक समस्याको गाँठो फुकाउने आश्वासन पनि पाएका छन् । तर राजनीतिक रूपले ठूलै परिवर्तन भइसक्दा पनि हरुवाचरुवाको जिन्दगी उही पञ्चायती कालभन्दा फरक हुन सकेको छैन । दर्शनको बुझाइको मुक्ति भनेको हरुवाहरूको सुरक्षित आवास, खान पुग्ने जमिन वा अन्य जीविकाको व्यवस्थापन हो । यो कुनै अप्ठेरो माग नभएर आधारभूत माग हो । जुन संविधानमा लिपिबद्ध भएको अधिकार हो ।  

मुलुकले स्थानीय सरकार पाएको एक वर्ष पुग्न लाग्यो । प्रदेश सरकार पनि बन्यो । संघीय सरकारले पूर्णता पाउँदैछ। यससँगै उठिरहेको प्रश्न हो, राज्यको संरचनामा आएको हेरफेरले सीमान्त वर्गको अपेक्षाहरूलाई सम्बोधन गर्ला ? भुइँवर्गका नागरिकको चासो र आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ला ?

हरुवाचरुवाले भोगिरहेको अन्याय र शोषण सामान्य किसिमको सहायताले अन्त्य हुन सम्भव छैन । उनीहरूलाई जबसम्म ऋणको बन्धनबाट बाहिर ल्याउन सकिँदैन । र आफ्नै स्वामित्वमा सुरक्षित आवासको व्यवस्था गरिँदैन । उनीहरू सधैँको दासी जीवन जिउन बाध्य हुनेछन् । यसका लागि उनीहरूलाई गरिब बनाउने, शोषण गर्ने पक्षहरूमा हस्तक्षेप गर्नुपर्छ । त्यसका कारणहरूमा सम्बोधन हुनुपर्छ । स्रोत र साधन मूलतः जमिनमा उनीहरूको पहुँच बढाउनु पर्छ । 

हिजो हरुवाचरुवा आफ्ना समस्या सुनाउन सक्दैनथे । सहेर बस्थे । धेरथोर संगठित हुन थाले । गैरसरकारी संस्थाको सहयोगमा नीति निर्माताहरूलाई आफ्ना चासोहरू सुनाउन सक्ने भए । केही नीति तथा कार्यक्रममा हरुवाचरुवाका विषय समेटिए । तर त्यसलाई सम्बोधन गर्नतर्फ जिम्मेवारीपूर्वक कार्य गरिएन । उनीहरूले पटकपटक सरकारी वाचाको फलोअफ गर्न सक्ने स्थिति पनि हुने भएन । यसो हुँदा यी निम्छराहरूको विषय कागजमा मात्र सीमित भयो । तर हरुवाचरुवाको कार्यक्रम बजेट छुट्टिएर पनि कार्यान्वयनमा आउन सकेन । गैरसरकारी क्षेत्रको प्रयासले पनि अवस्थामा खासै परिवर्तन आएको छैन । हरुवा सशक्त भएका छैनन् । शक्ति सम्बन्धमा पनि केही फरक आएको छैन । 

पहिलेको जस्तो जमिनदारी छैन। तर शोषण र अन्याय घटेको छैन । पहिले ठूला जमिनदारहरूले गुण्डा र लठैतलाई पालेका हुन्थे । बन्दुकले तर्साइन्थ्यो । पूरै परिवार नै जमिनदारको घरमा खेती र घरको काममा जुट्नुपथ्र्याे । यसका लागि हरेकलाई उनीहरू ऋणमा फसाउँथे । केही गरी हरुवाले ऋण लिएन भने उसको घरमा लठैतहरूले आगो लगाउँथे । र ऋण लिन बाध्य पारिन्थ्यो । छोरीबुहारीहरू बलात्कृत हुन्थे । ऋण दिएपछि बढ्दै गएको ऋण तिर्न नसकेपछि बचेखुचेका जग्गा खोसिन्थ्यो । खुद आजका हरुवाले फाँडेर बनाएका खेत जमिनदारहरूले जालझेल गरेर खोसेका थिए ।  

सिरन सदा ५५, सप्तरी बदगमा बासी हुन् । उनका हजुरबुबा पनि हरुवा थिए । उनले लिएको ऋण तिर्न अहिले उनि हलो जोतिरहेका छन् । तिर्न कति बाँकी छ ? कहिलेसम्म हलो जोत्नुपर्ने हो ?उनलाई पत्तो छैन । चर्को ब्याजको कारण उनलाई साहुको ऋणबाट मुक्ति भइएला भन्ने लागेको छैन । गरिबी भोग्न नपर्ला भन्ने पनि उनीलाई आशा छैन । उनको घर नदीछेउकोे ऐलानी जमिनमा छ । गाउँमा दैनिक ज्यालादारीको काम पाइन्छ । तर त्यो काम गर्न उनले पाएका छैनन् । कारण उनले ऋण खाएका छन् । उनले छोरालाई भारत मजदुरीका लागि पठाएका छन् । र उनको छोराले हालसालै मोबाइल पठाइदिएको छ । उनी सो गाउँका भाग्यमानी मानिन्छन् । किनकि उनी गाउँमा मोबाइल हुनेमा गनिएका छन् । 

सोनावती सदा, हनुमाननगर, सिरहाले जमिनदारसँग ४ हजार ऋण लिएकी थिइन् । अहिले उनको ऋण ४० हजार पुगेको छ । र यो ऋण उनले ६ जनाबाट लिएकी हुन् । यसमध्येको धेरै ऋण उनले आफ्नो परिवारको उपचारका लागि लिएकी थिइन् । यो ऋणको ब्याज ६० प्रतिशत छ । यो ऋण नतिरे बसेको ऐलानी जग्गाबाट उठिबास हुनुपर्छ । परिवारका सदस्य भारतमा गएकाले यो ऋण तिर्न सकिन्छ कि भन्ने उनीमा आश भने रहेको छ । 

हरुवाचरुवा कुनै भाग्यको खेल हैन । यो मान्छेले सिर्जना गरेको समस्या हो । के ग¥यो भने यो दुर्दिन हट्ला ? ऋण मिनाहा भए । धेरै हलुका हुनेछ । स्वास्थ्य उपचार सरकारले गरिदियोस् । घरका लागि कम्तीमा १ कठ्ठा जग्गा होस्। बाह्र महिना खेती गरेर खान पुग्ने जमिन पाइयोस् । उनीहरूको अपेक्षा छ । 

संविधानमा कुनै पनि नागरिकलाई बँधुवा बनाउन नपाइने व्यवस्था भएपनि व्यवहारमा विभिन्न स्वरूपमा बाँधा प्रथा कायम भइरहेको छ । यस्तै शोषणकारी प्रथाहरू कमैया, हलिया, कम्लरी आदि प्रथाबाट नागरिकलाई बाहिर ल्याउन सरकारी तवरबाट प्रयास भइरहेको भए पनि हरुवाचरुवा प्रथाको अन्त्यका लागि भने अझैसम्म पनि ठोस प्रयास चालिएको छैन । सरकारको नीति तथा कार्यक्रम र बजेटमा यी विषयमा केही उल्लेख भएपनि व्यवहारमा सरकारी प्रयास लगभग शून्यको अवस्थामा छ । अब यस विषयमा स्थानीय र प्रदेश सरकारले नै ठोस कदम चाल्न आवश्यक छ । स्थानीय र प्रदेश सरकारले जमिनदारहरूसँग पनि यस विषयमा संवाद गरेर हाल उपयोग गरिरहेको जग्गा दर्ता गराउन अभियान चाल्न सक्छन् । यसो भयो भने आर्थिक बोझ कम हुनजान्छ । जनता आवास कार्यक्रम हरुवा परिवारमा केन्द्रित गर्नुपर्छ । उचित ज्याला तोकेर सोको पूरापूर कार्यान्वयन गराउनुपर्छ । ऋण मिनाहा त गर्नैपर्छ । बालबालिकाको शिक्षालाई त अनिवार्य गराउनैपर्छ । हरुवाका छोराछोरी जन्मँदै ऋणको बोझ बोक्नुपर्ने अहिलेको निराशाजनक स्थिति तोडेर केही आशासहित बलियो बनाउने जिम्मेवारी मूलतः प्रदेश सरकारको काँधमा छ। 






यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

घरमा मोर्डन लाइटिंग

घरमा मोर्डन लाइटिंग

सही लाइटिंगको प्रयोगबाट घरलाई मोडर्न र नयाँ रुप दिन सकिन्छ । लाइटिंग मिलेको घर हेर्दामा साह्रै राम्रा हुन्छन । ...

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गर्दा ख्याल गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरु हुन्छन् | यस गाइड मार्फत तपाईले आफ्नो परिवारको लागि कस्तो फ्रिज खरिद...

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सुरक्षित शैलीमा प्रयोग नगर्नाले ठूला ठूला दुर्घटना हुन सक्छ। यी सुझावहरु पालाना गर्नाले यस्तो दुर्घटना न्यून हुन्छ ।

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको औसत आयु १३ वर्ष मानिन्छ | तर यी कुराहरु ध्यानमा राखेर फ्रिजलाई कथित औसत आयुभन्दा धेरै समयसम्म प्रयोग गर्न...

वैवाहिक समारोहमा किन रोए ह्यारी ?

वैवाहिक समारोहमा किन रोए ह्यारी ?

बेलायतका राजकुमार ह्यारीले शनिबार अमेरिकी पूर्वअभिनेत्री मेगन मार्कलसँग विहे गरे। विहे गर्दा उनी खुसी हुनुपर्ने हो, तर केही भावुक देखिए।

अभिनेत्री निशा बनिन् अामा

अभिनेत्री निशा बनिन् अामा

अभिनेत्री निशा अधिकारी आमा बनेकी छन् । उनले फेसबुकमा नवजात शिशुको तस्बिर पोष्ट गर्दै बच्चाको स्वास्थ्य सामान्य रहेको उल्लेख गरेकी...

‘जान्ह्वी भविष्यकी स्टार’

‘जान्ह्वी भविष्यकी स्टार’

अमेरिकामा बस्दै आएका नेपाली फेसन डिजाइनर प्रबल गुरुङ हलिउडका सेलिब्रेटीका रोजाइका डिजाइनर हुन्। उनको डिजाइनमा पूर्व अमेरिकी प्रथम महिला मिसेल...

तीन भाषामा चाम्लिङ शब्दकोष

तीन भाषामा चाम्लिङ शब्दकोष

धेरै भाषा लोप हुँदै गइरहेको बेला किरात राई चाम्लिङ खाम्वातिमले चाम्लिङ भाषाको शब्दकोष प्रकाशन गरेको छ। ...