अपराध नियन्त्रणको उल्टो शैली

मङ्गलबार, २९ फागुन २०७४, ०९ : ०५ दीपेश केसी


मनोज पुन ‘इन्काउन्टर’ राज्यको गुण्डा तह लगाउने कठोर नीतिको निरन्तरता हो । यसअघि विभिन्न समयमा कहलिएका गुण्डानाइकेहरू प्रहरीको भनाइमा ‘दोहोरो मुठभेड’मा मारिएका थिए । चरी भनिने दिनेश अधिकारी, कुमार घैँटे भनिने कुमार श्रेष्ठ, प्रवीण केसीलगायतआपराधिक क्रियाकलापमा संलग्नहरू गएको चार वर्षबीचमा ‘प्रहरी इन्काउन्टर’मा मारिए । चरी र घैँटेको इन्काउन्टरको विरोधमा केही आवाज उठेका थिए तर ती मत्थर भइहाले । मनोज पुन इन्काउन्टरको विरोधमा खासै आवाज उठेन । झट्ट बुझ्दा हत्या र त्रास फैलाउने गतिविधि गरेर समाजलाई आक्रान्त पारेको समूहको नाइकेको अन्तले समाजले राहतको श्वास फेरेको जस्तो देखिँदैछ । राज्यले चेतावनीयुक्त सन्देश दिएको छ— गुण्डागर्दी गर्नेको हाल यस्तै हुन्छ ! तर, राज्यले अपनाएको अपराध नियन्त्रणको शैली कति उपयोगी र सार्थक हो ?खुंखार अपराधी जन्मनुको कारण के हो ?वैज्ञानिक अध्ययन र बहस आवश्यक छ । किनभने राज्यले चाल्ने कदम समाजको दीगो हितमा छ÷छैन जाँच हुनुपर्छ। 

गुण्डा समूहको विकास
काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र साना र ठूला गरी तीन सयभन्दा बढी गुण्डागर्दीमा सक्रिय समूह छन् । तीमध्ये बीसभन्दा बढी खतरनाक समूहका रूपमा चिनिन्छन् । सहरीकरण र आर्थिक बेथितिहरूको जग टेकेर कतिपय समूह खडा भएका छन् । सतहमा हेर्दा धेरैजसो गुण्डा समूहको उद्देश्य आर्थिक लाभ लिनु देखिन्छ । उनीहरूले ठेक्कापट्टा, हप्ताअसुली, चन्दा आतंक मच्चाएर मजबुत हुने गरेको पाइएको छ । तर, त्यस्ता समूह बन्नुमा सामाजिक अवस्था, अपराध नियन्त्रणको राज्यको गलत नीति, अस्वस्थ राजनीतिक प्रतिस्पर्धाले भूमिका खेलेको छ। 

अधिकांश गुण्डा समूहको सदस्यहरूबारे अध्ययन गर्दा सीमान्तीकृत समुदाय र वर्गका बढी छन् । काठमाडौँ उपत्यकाका रैथानेभन्दा बाहिरी जिल्लाहरूबाट आएका गुण्डानाइकेहरूको संख्या बढी छ । कतिपय गुण्डानाइके काठमाडौँ नजिकै जोडिएका वा छेउछाउका जिल्लाका स्थायी बासिन्दा छन् । महत्वाकांक्षी सपना देखेर सहर पसेकाहरूले सपना साकार पार्न गलत बाटो अपनाउन सक्छन् । रबर्ट आग्निउको सिद्धान्तलाई आधार मान्ने हो भने व्यक्तिले महत्वाकांक्षा सामान्य ढङ्गले पूरा नभए अपराधको बाटो अपनाएर पूरा गर्न सक्छ । अति महत्वाकांक्षी युवाहरू जसरी भएपनि महत्वाकांक्षा पूरा गर्न अपराध अँगाल्न पुग्छन् । आपराधिक समूह बन्नुमा अवसरले पनि भूमिका खेल्न सक्छ । सहरले त्यो अवसर दिन सक्छ । भिन्न स्थानबाट आएका समान सामाजिक अवस्थाका युवाहरू मिलेर काम गर्ने वातावरण तयार हुन्छ । पंक्तिकारले गुण्डा समूहबारे अध्ययन गर्दा समान जात, समुदाय र वर्गका युवाहरूको समूह बनेको पाइयो । काठमाडौँ उपत्यकामा पनि कतिपय समूहमा समान सामाजिक अवस्थाका युवाहरू रहेका छन् । उनीहरूले आफू सक्रिय क्षेत्रका स्थानीय युवाहरूलाई समेत समेटेर शक्ति हासिल गरेका छन्। 

राज्यको भूमिका
राज्यले अपराध हुन नदिने नीतिलाई व्यवहारमा उतारेको छैन । अपराध भएपछि मात्र उपचार वा अपरेसनमा जाने नीतिले प्रधानता पाएको छ । अपराध नियन्त्रणका लागि कठोर नीति समेत लिने गरेको घटनाहरूको फेहरिस्त छन् । जसमध्ये राज्यबाट हुने गैरन्यायिक हत्या एउटा उदाहरण हो । गैरन्यायिक हत्याले आपराधिक समूह केही समय सुस्ताएपनि झन् प्रभावशाली हुने गरेका घटना संसारभर पाइन्छन् । कोलम्बियाको ड्रग कार्टलमाथिको कारबाहीका क्रममा धेरै गैरन्यायिक हत्या भएका थिए । तर, त्यहाँ लागूऔषधको कारोबार घटेन । भारतको मुम्बई, पटनालगायतका सहरहरूमा समेत गैरन्यायिक हत्यालाई अपराध नियन्त्रणको औजार बनाइएको छ । पछिल्लो समय योगी आदित्यनाथ मुख्यमन्त्री रहेको उत्तर प्रदेशमा समेत इन्काउन्टरका घटनाको संख्या बढेको छ । योगीको कार्यकाल एक वर्ष नपुग्दै २९ इन्काउन्टरमा ३० जना प्रहरीको मस्ट वान्टेड सूचीमा रहेकाहरू मारिएको तथ्यांक सार्वजनिक भयो । योगीले अपराध नियन्त्रणमा कठोर कदम चाल्ने कार्यकालको आरम्भमै भनेका थिए । ‘अपराधको स्वर्ग’ भनी परिचित उत्तर प्रदेशको परिचय बदल्न त्यहाँको राज्यको कदम कति सार्थक बन्यो बनेन भविष्यमा अध्ययनको विषय बन्ला । नेपालको सन्दर्भमा अपराध नियन्त्रणका लागि चालिएका कतिपय कठोर नीति प्रत्युत्पादक बनेका घटना छन् । चरी, घैँटे, मनोज पुनलगायतको इन्काउन्टर चलिरहेपनि संगठित अपराधीहरूको प्रभाव बढेको बढ्यै छ ।कुनैबेला स्थानीय व्यापारी र ठेकेदारलाई त्रस्त बनाएर हप्ता असुल्ने गुण्डा समूहहरू अन्तर्राष्ट्रिय आपराधिक गिरोहसँग समन्वय गरी अपराध विस्तार गरिरहेका छन् । उनीहरू देशबाहिर बसेर हत्या, अपहरण र चन्दा असुली सञ्चालन गरिरहेका छन् । कुनैबेला ब्ल्याक स्पाइडर ग्रुपले काठमाडौँमा त्रास मच्चायो । पछिल्लो समय मनोज पुन समूहले मच्चायो । एकपछि अर्को गरी जन्मने खतरनाक समूहहरूको उपचारको विधि के हो ? यस्ता समूहहरू जन्मनै नदिन के गर्नुपर्छ? जन्मिहाले निरुत्साहित गरिहाल्ने तरिका के हो? यसबारे मन्थन गर्न जरुरी छ। 

युवाहरूलाई आपराधिक समूहमा जोडिनबाट रोक्न या आपराधिक समूह निर्माण रोक्न सजिलो छैन । पुँजीवादको आक्रामक प्रभावले युवाहरूलाई भोगी बन्न उक्साइरहेको छ । तर, तिनै युवाहरू राज्यबाट पाउनुपर्ने अवसरहरूबाट वञ्चित छन् । त्यस्ता युवाहरूमा समाज र राज्यप्रति वितृष्णा पैदा हुन गई समूह बनाई शक्तिशाली बन्ने महत्वाकांक्षा जाग्न सक्छ । राज्य वा समाजप्रति विद्रोही भावना भएकाहरू एकजुट हुन सक्छन् । समूहको लाभका लागि आपराधिक गतिविधि समेत अपनाउन सक्छन् । 

राजनीतिक संरक्षण
देशमा नाम चलेका गुण्डानाइकेहरूले राजनीतिक संरक्षण पाएका छन् । पछिल्लो समयमा गुण्डानाइकेले दल विशेषको सहयोगमा चुनाव जितेको र टिकट पाएको घटना ताजै छ । कतिपय गुण्डानाइकेहरूको प्रत्यक्ष सम्बन्ध राजनीतिक दलका नेताहरूसँग छ । घैँटे इन्काउन्टर होस् या चरी इन्काउन्टर नै किन नहोस् ‘गैर न्यायिक हत्या’ भन्दै केही नेताहरूले आवाज उठाएका थिए । तर, गोहीको आँसुसिवाय केही रहेन । मनोज पुन पनि कुनै राजनीतिक दलको भ्रातृ संगठनमा आबद्ध थिए । उनी युवा संघमा रहेर लामो समय काम गरेको तथ्य केलाउने हो भने उनको आपराधिक गतिविधिलाई मलजल दिनेमा सोही संघ जिम्मेवार हो । राजनीतिक संघ–संगठनले गुण्डालाई प्रयोग गरी शक्ति विस्तार गर्ने प्रवृत्ति अपनाउनाले राजनीतिको अपराधीकरण अपराधको राजनीतिकरण देखिँदै आएको छ । यो देशको राजनीतिका लागि मात्र नभई शान्तिसुरक्षााका लागि समेत खतरा हो। 

सडकमा मान्छे उतार्नुपर्र्दा, रकम जोहो गर्नुपर्दा, विपक्षीलाई तह लगाउनुपर्दा र चुनावमा शक्ति प्रदर्शन गर्दा गुण्डाको प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले गुण्डा समूहलाई उक्साउनमा राजनीति गर्नेहरूको सहयोगी भूमिका प्रस्ट छ । गुण्डानाइके उत्पादक वा संरक्षकले गुण्डा नियन्त्रणको जस्तोसुकै शैली अपनाएपनि त्यसमा इमानदारीको प्रश्न रहन्छ । एउटा गुण्डाको साटो अर्को गुण्डा तयार गर्ने प्रवृत्तिको निरन्तरता चलिरहन्छ । कतिपय अवस्थामा राजनीति नै गुण्डाहरूको ठूलो नाइकेको हातमा पर्न सक्छ । अपराधको राज चलेका कतिपय देशमा यस्ता घटना छन् । अपराधको बादशाहको हातमा देशको मुख्य पदमा कसलाई पु¥याउने भन्ने निर्णयको साँचो पर्न सक्छ । कुनै समय इटालीमा माफियाले देशको मुख्य पदमा पुग्नेको टुंगो लगाउँथ्यो । कोलम्बियामा ड्रग कार्टलका बादशाहहरूले राज्यको साँचो हात पारेका थिए । अफ्रिकाका कतिपय द्वन्द्वग्रस्त देशमा आपराधिक समूह राज्य सञ्चालनमा हाबी छन्। 

गुण्डा निरुत्साहित समाज
अपराधविनाको समाज असम्भव छ । अपराधको व्यवस्थापन जरुरी छ । गुण्डागर्दी सहरी समाजमा स्वाभाविक हो । तर, भरसक गुण्डा समूह बन्न नदिने उपाय अवलम्बन गर्नुपर्छ । त्यसका लागि बाल्यावस्थादेखि उचित रहनसहन जरुरी हुन्छ । घरदेखि विद्यालय÷कलेज हुँदै समाजको विभिन्न एकाइमा युवाहरूलाई उचित अवसर र सम्मान हुनुपर्छ । सही समयमा सही रोजगारीको अवसरको सुनिश्चितता आवश्यक छ । समाजमा हुने भेदभाव, छुवाछूत, शोषण र दुव्र्यवहारले समेत व्यक्तिलाई आपराधिक क्रियाकलापमा लाग्न प्रेरित गर्छ । त्यस्ता व्यक्तिहरूले समूह बनाएमा झन् खतरनाक अवस्था निर्माण गर्न सक्छन् । त्यसैले अपराधी बन्नबाट रोक्न भेदभाव, शोषण र दुव्र्यवहार अन्त हुन जरुरी छ । 
राज्यले कठोर नीति अपनाउँदैमा गुण्डागर्दी नियन्त्रणमा आउँदैन । यस्ता नीतिले केही समय सन्नाटा छाएपनि आँधी रोकिँदैन । नेपालमा गुण्डा नियन्त्रणका लागि चालिएका ‘इन्काउन्टर’ दीगो समाधान होइन भन्ने घटनाक्रमले प्रमाणित गरिसकेको छ । राजनीतिक दलले क्षणिक फाइदाका लागि गुण्डागर्दीलाई ऊर्जा दिने र संरक्षण दिने प्रवृत्ति नछाडेसम्म न त राजनीतिक स्वच्छता आउँछ न त गुण्डागर्दी नियन्त्रणमा आउँछ । प्रहरीमा अपराध नियन्त्रणका लागि इमानदारीको खाँचो छ । भ्रष्ट प्रहरी नै गुण्डाभन्दा खतरनाक बनेका घटनासमेत छन् । कतिपय अवस्थामा गुण्डाको काम भ्रष्ट प्रहरीले गरिरहेका हुन्छन् । न्यायालयको भ्रष्टाचारले गुण्डाहरू थप आपराधिक क्रियाकलाप गर्न तत्पर भएका हुन्छन् । कतिपय अवस्थामा पैसाको बलमा मुद्दा जित्न गुण्डानाइकेहरूले अर्को खतरनाक अपराध गरेका छन् । न्यायिक निकायहरूमा इमानदारी भएमा गुण्डागर्दी नियन्त्रण कठिन छैन । जिम्मेवार समाजमा अपराधीले राजनीतिक संरक्षण नपाउने, न्यायिक निकायहरूले इमानदारीपूर्वक कर्तव्य पालना गर्ने हो भने गुण्डागर्दीलगायतका अपराधीबाट समाजले दुःख पाउँदैन । 
(अध्यापक, अपराधशास्त्र) 






यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

घरमा मोर्डन लाइटिंग

घरमा मोर्डन लाइटिंग

सही लाइटिंगको प्रयोगबाट घरलाई मोडर्न र नयाँ रुप दिन सकिन्छ । लाइटिंग मिलेको घर हेर्दामा साह्रै राम्रा हुन्छन । ...

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गर्दा ख्याल गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरु हुन्छन् | यस गाइड मार्फत तपाईले आफ्नो परिवारको लागि कस्तो फ्रिज खरिद...

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सुरक्षित शैलीमा प्रयोग नगर्नाले ठूला ठूला दुर्घटना हुन सक्छ। यी सुझावहरु पालाना गर्नाले यस्तो दुर्घटना न्यून हुन्छ ।

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको औसत आयु १३ वर्ष मानिन्छ | तर यी कुराहरु ध्यानमा राखेर फ्रिजलाई कथित औसत आयुभन्दा धेरै समयसम्म प्रयोग गर्न...

वैवाहिक समारोहमा किन रोए ह्यारी ?

वैवाहिक समारोहमा किन रोए ह्यारी ?

बेलायतका राजकुमार ह्यारीले शनिबार अमेरिकी पूर्वअभिनेत्री मेगन मार्कलसँग विहे गरे। विहे गर्दा उनी खुसी हुनुपर्ने हो, तर केही भावुक देखिए।

अभिनेत्री निशा बनिन् अामा

अभिनेत्री निशा बनिन् अामा

अभिनेत्री निशा अधिकारी आमा बनेकी छन् । उनले फेसबुकमा नवजात शिशुको तस्बिर पोष्ट गर्दै बच्चाको स्वास्थ्य सामान्य रहेको उल्लेख गरेकी...

‘जान्ह्वी भविष्यकी स्टार’

‘जान्ह्वी भविष्यकी स्टार’

अमेरिकामा बस्दै आएका नेपाली फेसन डिजाइनर प्रबल गुरुङ हलिउडका सेलिब्रेटीका रोजाइका डिजाइनर हुन्। उनको डिजाइनमा पूर्व अमेरिकी प्रथम महिला मिसेल...

तीन भाषामा चाम्लिङ शब्दकोष

तीन भाषामा चाम्लिङ शब्दकोष

धेरै भाषा लोप हुँदै गइरहेको बेला किरात राई चाम्लिङ खाम्वातिमले चाम्लिङ भाषाको शब्दकोष प्रकाशन गरेको छ। ...