‘यसकारण नेपालीमा किताब ’

शनिबार, २९ बैशाख २०७५, ०८ : ३५ नागरिक


अर्थविद् सुजीव शाक्य आफ्नो नयाँ पुस्तक अर्थात् अर्थतन्त्र’ लिएर पाठकमाझ आएका छन् । ‘नेपाल आर्थिक मञ्च’का अध्यक्ष समेत रहेका शाक्यले यसअघि अंग्रेजी भाषामा ‘अनलिसिङ नेपाल’ लेखिसकेका छन्।नेपालयबाट प्रकाशन हुन लागेको ‘अर्थात् अर्थतन्त्र’ आज शनिबार विमोचन हुँदै छ । यस पुस्तकबारे लेखकसँग नागरिक सहकर्मी सन्तोष न्यौपानेले गरेको कुराकानी :

पुस्तकको नामलाई ‘अर्थात् अर्थतन्त्र’ नै किन रोज्नुभयो ?  
नामको विषयमा छलफल गरिरहेका थियौँ । विभिन्न नाम आएका थिए । आखिर सबै विषय अर्थतन्त्रमै गएर अड्किन्छ । राजनीतिक, सामाजिक घटनाक्रम सबै अर्थतन्त्रसँग जोडिएका छन् । जुनै पनि विषय अर्थतन्त्रसँग जोडिने भएकाले पुस्तकको नाम ‘अर्थात् अर्थतन्त्र’ राखिएको हो।

अर्को ट्याग लाइन छ– नेपाली इलम र उद्यमको यात्रा । मलाई यो इलम भन्ने शब्द साह्रै मिठो लाग्छ । मेरो आफ्नो इलम र उद्यमको यात्रालाई मुलुकको इलमसँग जोड्दै पुस्तकको नाम ‘अर्थात् अर्थतन्त्र’ राखिएको हो।

  पुस्तकमा अर्थतन्त्रका के के पक्ष उल्लेख गर्नुभएको छ ?
नेपाली अर्थतन्त्रको विषयमा लेखिएका पुस्तक धेरै कम पढ्न पाइन्छ । हामीले कति दातृसंस्थाको रिपोर्टलाई नेपालीमा अनुवाद गरेको पढ्न पाउँछौँ । कति राजनीतिक धारबाट लेखिएका किताब पनि छन् । सरसर्ती हेर्दा युवा पिँढीले नेपाली अर्थतन्त्रबारे विस्तृत पढ्न पाएका छैनन्।

मुलुकको अर्थतन्त्रको इतिहास के हो, राजनीतिक घटनाक्रमसँग अर्थतन्त्र कसरी जोडिएको छ, हामी कसरी यहाँसम्म आइपुग्यौँ, यिनै विषय समेटिएको छ, पुस्तकमा । त्यस्तै, अर्थतन्त्रसँग जोडिएका पक्षहरू सरकार, निजी क्षेत्र, दातृ निकाय जस्ता तत्वले के गरे, यसका उपलब्धि र कमी–कमजोरी के छन्, यसलाई हेर्ने प्रयास गरिएको छ।

पुस्तकको अन्तिम खण्डमा मुलुकको अर्थतन्त्रलाई के गर्न सकिन्छ भन्ने बाटो देखाउन खोजिएको छ । मैले मुलुकमा २० वर्षदेखि गर्दै आएको इलम, उद्यमको अनुभव र अध्ययनका आधारमा यो पुस्तक तयार पारेको हुँ । मैले रुवान्डा, कम्बोडिया, म्यानमार, भुटान लगायत मुलुकमा काम गर्ने अवसर पनि पाएको छु  । त्यहाँको अनुभव र बुझाइ पनि पुस्तकमा समेट्ने प्रयास गरेको छु ।

अंग्रेजी भाषामा किताब प्रकाशित भइसकेको छ, अंग्रेजी पत्रपत्रिकामा स्तम्भकार पनि लेख्नुहुन्छ, अहिले नेपालीमा लेख्नुको कारण ?
धेरै नेपाली भाषाका पाठकसमक्ष जानका लागि नै मैले यो पुस्तक नेपालीमा लेखेको हुँ । आमपाठकले नै नेपाली अर्थतन्त्रबारे बुझ्न आवश्यक छ । हामी अहिले संघीयतातिर पनि गइरहेका छौँ । यस्तो अवस्थामा सम्पूर्ण नेपालीले यसको सम्बन्धित अर्थतन्त्र बुझ्न आवश्यक छ ।

सरकारी कर्मचारी, नागरिक समाजका व्यक्ति लगायत आमपाठकको पहुँचमा पुग्न नेपाली भाषा उपयुक्त होला भन्ने लाग्यो ।अर्को, युवा पाठकसमक्ष पुग्ने मेरो चाहना हो । नेपाली अर्थतन्त्रलाई युवाले बुझ्नुपर्छ । अर्थशास्त्र बुझ्न गाह्रो विषय हो । हामीले जिन्दगीको वासलात के हो, नाफा–नोक्सान के हो भनेर हेर्ने हो । हाम्रो जिन्दगीको वासलात ठीक भयो भने मुलुकको पनि ठीक हुन्छ ।

पुस्तकमा पृथ्वीनारायण शाहको समयदेखि अहिलेसम्मको अर्थतन्त्र केलाएको देखिन्छ । यति लामो समयको अर्थतन्त्रलाई केलाउन के कति  मेहनत लाग्यो ?
यो किताब तयार गर्न धेरै समय लागेको छ । नेपालीमा किताब लेख्छु भनेको त आठ–नौ वर्ष अघिदेखि नै हो । यसमा प्रकाशकको सहयोग छ । पत्रकार मैना धितालले पनि यसमा सहकार्य गर्नुभएको छ । नेपालको अर्थतन्त्रको यात्रा हेर्दा धेरै इन्ट्रेस्टिङ पक्ष छन्।

नेपाली अर्थतन्त्रबारे उल्लेख गरिएका स्रोत खोज्न गाह्रो भयो । मैले पुनारा पिँढीहरू, जस्तो स्मेरो हजुरबुबाले सुनाएका कुरालाई पनि आधार बनाउनुप¥यो । अर्थतन्त्रबारे नेपालीमा त्यति धेरै लेखिएको छैन । नेपालीमा लेखिएको भए पनि त्यसको मूल स्रोत खोज्दै जाँदा कुनै विदेशीले लेखेको किताबसम्म पुगिन्छ।

रूपनारायण सिंहको भ्रमण पढ्यो भने त्यो बेलाको अर्थतन्त्रको परिपाटी बुझ्न सकिन्छ । भारतमा बस्ने नेपालीको अवस्था कस्तो थियो भनेर बुझ्न सकिन्छ । नेवारी इतिहासबाट पनि अर्थतन्त्र कसरी सुरु भयो भनेर बुझ्न सकिन्छ । राणाशासन आएपछि कसरी नेवार समुदायलाई असर ग¥यो भन्ने बुझ्न सकिन्छ । अग्रजहरूले लेखेको आत्मकथाबाट पनि नेपाली अर्थतन्त्रलाई बुझ्न सकिन्छ ।यो किताब लेख्ने क्रममा कमलमणि दीक्षित, प्रभाकर राणा, सत्यमोहन जोशीजस्ता विज्ञसँग संगत गर्ने मौका पाएँ । त्यो बेलाको समाज बुझ्न सहयोग मिल्यो।

पुस्तकमा नेपाली अर्थतन्त्रलाई फरक ढंगले केलाइएको छ भन्नुभएको छ, त्यो कसरी ?
पुस्तकमा इतिहास केलाउने मात्र होइन, यसको सिकाइबाट कसरी हाम्रो अर्थतन्त्रको काँचुली फेर्न सकिन्छ भनेर पनि हेरिएको छ । किताबको एक खण्ड अर्थ विकासमा के गर्न सकिन्छ भन्नेमै केन्द्रित छ।

नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनमा हामी धेरै लाग्यौँ, परिवर्तन पनि धेरै भइसकेको छ । नेपालीको जनसंख्या संसारभर बढेको छ । नेपालीको चाहना, इच्छा, आकांक्षा बढेका छन् । त्यसलाई हामीले राजनीतिक कारण देखाएर छोप्न खोजेका छौँ । यसलाई आर्थिक पक्षबाट हेर्नुपर्छ । साथै, राजनीतिक स्थिरता भयो भने कहाँसम्म जान सकिन्छ र यसले साँच्चिकै आर्थिक सुधार ल्याउन सक्छ त ? वा, जिम्बाबेको जस्तो हुन सक्छ भनेर दुवै पक्षबाट हेरिएको छ ।

पृथ्वीनारायण शाहको शासनमा अर्थनीति कस्तो पाउनुभयो ?
हामीले पहिलो परिच्छेदमा एकलकाँटे नेपाल भनेर यसको विश्लेषण गरेका छौँ । त्यो बेलाको आर्थिक नीति एकलकाँटे थियो । विदेशी सामान नल्याउने, आफ्नो मात्र प्रयोग गर्ने भन्ने थियो । त्यो बेला सामाजिक संरचना पनि त्यस्तै किसिमको थियो।

राणाहरूले बेलायतबाट पानीको पम्प ल्याउन खोज्दा ‘गोरुको मासु खाने’ले चलाएको पम्पको पानी खानु हुँदैन भन्ने चलन थियो । जंगबहादुर आफैँ बेलायतबाट फर्कंदा उनलाई तीर्थ गराएर भित्र्याएको भेटिन्छ।एकलकाँटे नीतिले गर्दा हाम्रो मुलुक विश्वसँग अलग रह्यो । स्कुलमा दुई सय वर्षको शाह इतिहास पढाउँदा पृथ्वीनारायण शाहले गजबै गरे भनेर पढाइयो । तर, त्यो हो कि होइन भन्ने यो पुस्तकमा केलाउन खोजिएको छ । शाह वंश अन्त्य भइसकेपछि यसरी लेखिएको पुस्तक सायद पहिलो होला !

मुलुकको अर्थतन्त्र बुझ्न आवश्यक धरोहरबारे जान्नुपर्छ भन्नुभएको छ, अर्थतन्त्रका त्यस्ता धरोहर के हुन् ?

यसको अर्थ अर्थतन्त्रको यात्रामा जोडिन आउने सारथीहरू के के हुन् भन्ने हो । एकातिर अर्थतन्त्रको सबैभन्दा जिम्मेवार निकाय राज्य, अर्कोतिर निजी क्षेत्र र दातृसंस्था छन् । यी तीन पक्षले हाम्रो अर्थतन्त्रमा के भूमिका खेले त ? उपलब्धि के भयो ? त्यतातिर हेर्नुपर्ने हुन्छ ।

पुस्तकमा नेपाली भूमिमा कसरी विदेशी सहयोग र भारतीय व्यापारीको प्रवेश भयो भन्ने उल्लेख छ, यसलाई प्रस्ट्याइदिनुहुन्थ्यो कि ?
पृथ्वीनारायण शाह कालपहिले त नेपाल एक फस्टाएको देश थियो, विशेषगरी काठमाडौं उपत्यका । तिब्बतका सिक्का नेपालमा मुद्रण गरिन्थ्यो । त्यसरी पैसा कमाएकाले यति ठूला दरबार बने । त्यति बेला पनि तिब्बती, चिनियाँ र भारतीय व्यवसायी आउने क्रम चलेको थियो । विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा नेवारहरूको आफ्नो छुट्टै व्यवसाय थियो । पछि भारतीय मूलका नागरिक भित्रिए । नेपालबाहिर ब्रिटिस साम्राज्य थियो, जोसँग हामीले युद्ध हारेका थियौँ । ८६ हजार किलोमिटर भूमि नेपालले छाड्नुपर्यो।

प्रथम र दोस्रो विश्वयुद्धपछिको अवस्थामा विश्वकै अर्थतन्त्र मुख्य त सैनिकसँग सम्बन्धित हुन्थ्यो । अन्य मुलुकलाई दिने सहायता भनेको ‘मिलिट्री स्टार्टेजी’मा भर पथ्र्यो ।त्यो बेला नेपालीको चाहना र आकांक्षा खासै ठूला थिएनन् । जनसंख्या पनि कम थियो । त्यो बेला दैनिक जीवन चलाउन नगद पैसा चाहिँदैनथ्यो । वस्तु विनिमयबाट अर्थतन्त्र चल्थ्यो । राष्ट्र बैंक स्थापना भएकै धेरै भएको छैन । पैसाको चलन नै पछि मात्र चलेको हो । यसरी हेर्दा नेपाली अर्थतन्त्रको इतिहास नै धेरै देखिँदैन ।

नेपाली अर्थतन्त्रलाई ‘खिचडी’ अर्थतन्त्र भन्नुभएको छ, यसो तात्पर्य ?  
यसको अर्थ ‘मिक्स इकोनोमी’ भनेको हो । न हामीले पूर्णरूपमा पुँजीवाद अपनायौँ, न त समाजवाद । भारतमा नेहरूको पालाको अलिअलि पुँजीवाद र अलिअलि समाजवाद जस्तो छ, हाम्रो अहिलेको अर्थतन्त्र । हामी अहिले बीचमा अड्केका छौँ।   

हाम्रो रणनीति के हो र अर्थतन्त्रलाई कुन दिशातिर लैजाने भन्ने स्पष्ट भएन । मुलुकको लामो इतिहासमा सबै किसिमका व्यवस्था भोगिसकेका छौँ, तर कुन अर्थनीति लिने भनी कहिल्यै स्पष्ट हुन सकेनौँ ।

मुलुकमा प्रजातन्त्र आएपछि खुला राजनीति र खुला अर्थतन्त्रको दुरुपयोग गर्दै धेरै व्यावसायिक संस्था वा व्यक्तिमा राजनीतिक सम्बन्ध हाबी भयो, सिन्डिकेट भयो, घुसखोरी भयो भन्ने विषयलाई पुस्तकमा उल्लेख गर्नुभएको छ । के नेपाली अर्थतन्त्रमा नकारात्मक पक्ष धेरै नै भएको हो ?

कुनै पनि व्यवस्थालाई राम्रो र नराम्रो दुवै तरिकाबाट प्रयोग गर्न सकिन्छ । इलम र उद्यमको वातावरण बनाउनुभन्दा पनि यसमाथि नै राजनीतिकरण धेरै गर्यौँ । विभिन्न संघ बनाइयो, तर दुरुपयोग गरियो । पदको लोभ धेरै भयो । स्वयंसेवक बनेर जानुपर्ने संघ–संस्थाको चुनावमा करोडौँ रुपैयाँ खर्च गर्नुको अर्थ के त ? यसबाट फाइदा नै बढी खोजियो ।अहिले सिन्डिकेटको चर्चा पनि छ । यस्तो अवस्थालाई ठीक समयमा सम्बोधन गरेको भए अहिले यो समस्या आउने नै थिएन । ठगी गर्नेको चक्रव्यूहमा मुलुक फस्यो।

आम नेपालीमध्ये एक प्रतिशत मात्र पुँजी बजारमा संलग्न छन् भन्नुभएको छ । यसको अर्थ ?

यसको अर्थ हाम्रो झन्डै तीन अर्ब जनसंख्यामध्ये लगानी, अर्थतन्त्रसँग कति संलग्न छौँ भन्ने नै हो । उदाहरणका रूपमा हेर्दा सेयर बजारमा कति नेपाली सहभागी छन् । यसले पनि पुँजी बजारमा सहभागिताको आकार देखाउँछ । विकसित मुलुकमा हेर्ने हो भने जनसंख्याको ठूलो भाग लगानी बजारमा संलग्न भएको देखिन्छ । हाम्रोमा चलन जग्गा किन्ने र राख्ने चलन छ ।
यी समस्या हुँदाहुँदै पनि हाम्रो अर्थतन्त्रको सकारात्मक पक्ष के छ ?
हामीसँग ठूलो जनसंख्या र जनशक्ति छ । नेपालीसँग सहनशीलता धेरै छ । जनयुद्ध, प्राकृतिक प्रकोप, भूकम्प धेरै भोग्यौँ, तर हामी कहिल्यै निराश भएनौँ । नेपालीलाई विश्वमै विश्वास गर्छन् । यो नेपालीमा भएको ठूला सम्पत्ति हो ।  हामीले यसलाई सेवा उद्योगमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

केही क्षेत्रमा सफलता पनि पाएका छौँ । पर्यटन क्षेत्रमा गजबको विकास गरेका छौँ । विभिन्न क्षेत्रमा विकास भएको छ, तर यसमा दिगोपन कसरी ल्याउने भन्ने चुनौती छ । हामी नयाँ पहिचान बनाउन सकिने अवस्थामा छौँ ।कृषि, जलविद्युत्, पर्यटन र सेवालाई केन्द्रबिन्दु बनाएर काम गर्नुपर्छ । यी पक्षलाई कसरी विकास गर्न सकिन्छ भन्ने नीति हुनुपर्छ । यसका साथै, हाम्रो सोचलाई फराकिलो बनाउन आवश्यक छ । हामी सानो देश भनेर सानो मन बनाउनुपर्ने अवस्था छैन । हाम्रोजस्तै अन्य मुलुक विश्वका अग्रपंक्तिमा छन् । हामी दुई ठूलो देशबीचको ‘ल्यान्डलक’ भन्दा पनि ल्यान्डलिंकमा छौँ । यी सबै विषयमा सकारात्मक सोच हुनुपर्छ भन्ने कुरा किताबले औँल्याएको छ ।






यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

घरमा मोर्डन लाइटिंग

घरमा मोर्डन लाइटिंग

सही लाइटिंगको प्रयोगबाट घरलाई मोडर्न र नयाँ रुप दिन सकिन्छ । लाइटिंग मिलेको घर हेर्दामा साह्रै राम्रा हुन्छन । ...

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गाइड

वाशिंग मेसिन खरिद गर्दा ख्याल गर्नुपर्ने थुप्रै कुराहरु हुन्छन् | यस गाइड मार्फत तपाईले आफ्नो परिवारको लागि कस्तो फ्रिज खरिद...

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सम्बन्धि सुरक्षा टिप्स

घरेलु उपकरण सुरक्षित शैलीमा प्रयोग नगर्नाले ठूला ठूला दुर्घटना हुन सक्छ। यी सुझावहरु पालाना गर्नाले यस्तो दुर्घटना न्यून हुन्छ ।

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको हेरचाह कसरी गर्ने?

फ्रिजको औसत आयु १३ वर्ष मानिन्छ | तर यी कुराहरु ध्यानमा राखेर फ्रिजलाई कथित औसत आयुभन्दा धेरै समयसम्म प्रयोग गर्न...

सलमान खानको नेपाल भ्रमण दोस्रो पटक स्थगित

सलमान खानको नेपाल भ्रमण दोस्रो पटक स्थगित

बलिउड अभिनेता सलमान खानको नेपाल भ्रमण दोस्रो पटक स्थगित भएको छ। आयोजक संस्था ओडीसी इन्टरनेसनलले सामाजिक सञ्जाल फेसबुक मार्फत विशेष...

‘मंगलम्’लाई पाँच अवार्ड

‘मंगलम्’लाई पाँच अवार्ड

डिजिटल मोडलमा बनेका फिल्मलाई प्रोत्साहित गर्न राजधानीमा बिहीबार आयोजना गरिएको १० औं संस्करणको ‘डि सिने अवार्ड २०७५’ फिल्म ‘मंगलम्’ले प्रतिस्पर्धामा...

प्रहरी र अपराधीबीचकोे ‘चक्कर’

प्रहरी र अपराधीबीचकोे ‘चक्कर’

अपराधको विषयबस्तु समेटेर तयार पारिएको फिल्म ‘चक्कर’को ट्रेलर र फस्टलुक सार्वजनिक भएको छ। राजधानीमा बिहीबार फिल्म युनिटले पत्रकारमाझ फस्टलुक र...

एकै स्टेजमा तीन विजेता

एकै स्टेजमा तीन विजेता

एउटै स्टेजमा एकसाथ तीन विजेता छानिने भएका छन्। ग्ल्याम वल्र्ड इन्टरटेनमेन्टले आगामी असार १ गते राजधानीमा आयोजना गर्न लागेको ‘मिस...