रोमान्टिक लभको समाजशास्त्र

बुधबार, ०२ फागुन २०७४, ०९ : ४६ दिपेश घिमिरे


फेबु्रअरी १४ । पछिल्ला वर्षहरूमा संसारभरका रोमान्टिक प्रेमी–प्रेमिकाका लागि यो दिन महाउत्सव जस्तै बन्दो छ। त्यसैले यस सन्दर्भमा मायाको बारेमा निकै बहस चल्ने नै भयो । धेरैले बहसमा तर्क गर्नेछन्, माया आफैँ हुन्छ। लोभ, स्वार्थ, मोहभन्दा माथि हुन्छ माया । मायालाई धन सम्पत्तिले छेक्दैन । जात, धर्म, वर्ण, वर्ग, क्षेत्रले केही फरक पार्न सक्दैन । यो दुई आत्माको आकर्षण र मिलनको उच्चतम रूप हो । दुई आत्माको आकर्षणलाई रोक्न सक्ने तागत संसारमा कसैसँग छैन । अर्थात् प्रेम स्वच्छन्द हुन्छ । यो स्वतः र स्वतन्त्र हुन्छ । अनन्त हुन्छ । यस्तै तर्क भेटिन्छन् धेरैजसोका। 

तर के साँच्चै माया आफैँ हुन्छ ? के माया स्वतः हुने कुरा हो ? के युवक युवती रोमान्टिक प्रेम गर्न पूर्णतः स्वतन्त्र छन् ? के सधैभरि यस्तो प्रेममा स्वतन्त्रता थियो ? प्रेम दुई आत्माको स्वतः आकर्षणबाट सुरु हुन्छ वा यसलाई प्रभाव पार्ने अन्य केही सवाल पनि हुन्छन् ? यो लेख यसै सवालमा केन्द्रित छ । यस लेखमा माया वा प्रेम भन्ने शब्दले युवकयुवतीको बीचमा हुने ‘रोमान्टिक लभ’लाई समेटेको छ। 

रोमान्टिक लभ सार्वकालिक र सर्वव्यापी कुरा होइन । यो समाज विकासको खास अवस्थाले निर्माण गरेको हो । कोही पनि प्रेमी वा प्रेमिका छनौट गर्न स्वतन्त्र छैन । ‘पिरती आफैँ हुँदो रैछ’ जस्ता गीतहरू सुनाइयो । त्यसैले हामीलाई लाग्यो कि हामी रोमान्टिक लभ गर्न पूर्णतः स्वतन्त्र छाँै । तर यथार्थता के हो भने माया आफैँ हुँदैन । 

समाजशास्त्रको आधारभूत सवाललाई ध्यानमा राखेर हेर्ने हो भने माया÷प्रेम र विवाह न विश्वव्यापी र सार्वकालिक कुरा हो न त स्वतः नै हुन्छ । माया र विवाह भन्ने कुरा इतिहासको खास समय र स्थानको उपज हो । विवाह त खासगरी व्यक्तिगत सम्पत्तिको अवधारणाको उदय भएसँगै सुरुवात भएको अवधारणा हो । यसैगरी मागी विवाह तथा प्रेम विवाह पनि त्यस्तै सामाजिक परिस्थिति तथा अवस्था र समयमा सुरु भएको अवधारणा हो । एउटा सानो उदाहरण हेरौँ, कृषि पेसामा आबद्ध भएको समाजमा प्रेम विवाह लगभग असम्भव हुुन्छ । त्यस्तो समूहमा विवाह त हुन्छ तर परिवारले खोजिदिएको केटी वा केटासँग परम्परागत ढंगबाट मात्रै । अहिले पनि कृषिमा आबद्ध हाम्रो गाउँघरमा भइरहेको एरेन्ज म्यारिज यसैको उपज हो । तर सहरी क्षेत्रमा लगभग यसरी परम्परागत शैलीमा मागी विवाह अब असम्भव बन्दै गइरहेको छ । यहाँ आफ्नो जीवनसाथी आफैँ खोज्नुपर्ने बाध्यता केटा वा केटीलाई आइपरेको छ । यसरी आफैँले आफ्नो जीवनसाथी खोज्नुपर्ने बाध्यता हुँदा ‘रोमान्टिक लभ’ गर्नैपर्ने बाध्यतामा केटा वा केटी रहन्छन् । यसको मतलब रोमान्टिक लभ खास सामाजिक प्रणाली तथा अवस्था र संरचनाको उपज हो । 

एकजना विद्वान् ए जे म्याकफारलेनले आफ्नो लेख ‘लभ एन्ड क्यापिटालिज्म’ अर्थात् माया र पुँजीवादमा रोमान्टिक लभ पुँजीवादको उपज भएको तर्क गरेका छन् । द्रुतगतिमा भइरहेको औद्योगिक विकास, सहरीकरण र पुँजीवाद झाँगिदै गएको समाजमा रोमान्टिक लभ बढ्दै जाने उनको तर्क छ । उनी लेख्छन्, “रोमान्टिक लभ र लभ म्यारिज भन्ने कुरा औद्योगिक क्रान्ति र सहरीकरणको साइड इफेक्ट हो ।” यसैगरी अर्का विद्वान् केइथ थोमस रोमान्टिक लभलाई कमजोर किमिसको सामाजिक तथा पारिवारिक सम्बन्धको उत्पादनका रूपमा लिन्छन् । अर्का विद्वान् तथा प्रसिद्ध मानवशास्त्री रेडक्लिफ ब्राउन लभ म्यारिजलाई विशिष्ट सामाजिक विकासको उत्पादनका रूपमा व्याख्या गर्छन् । उनका अनुसार विवाहसम्म पुग्ने रोमान्टिक लभ आधुनिकीकरण र पुँजीवादको विशिष्ट उत्पादन हो। 

विश्व इतिहासलाई मिहिन रूपमा केलाउने हो भने मूलतः १६आैँ देखि १९औँ शताब्दीसम्मको युरोपको उथलपुथलको परिणाम ‘व्यक्तिवादिता’को विकास हो । यस समयमा युरोपमा परम्परागत रूपमा रहेका नातासम्बन्धमा आश्रित हुने व्यक्ति त्यसबाट रूपान्तरित भए । यसै समयमा युरोपमा झाँगिएको पुँजीवादले परम्परागत नातेदारीमा आश्रित समाजलाई पूर्णतः विनिर्माण गरिदियो । यससँगै हुर्किएको आधुनिक पुँजीवादी प्रणालीको जगमा युरोपमा व्यक्तिवाद झाँगियो । यसै समयमा निजी सम्पत्तिको अवधारणाले शिखर चुम्यो । उत्पादन र उपभोगको आधारभूत एकाइका रूपमा रहेको परिवारको पुरातन स्वरूप भत्कियो । व्यक्ति आफ्नो नाता सम्बन्ध तथा परिवारको बन्धनबाट मुक्त हुँदै गयो । गुजारामुखी र वस्तु विनिमयको युग सकियो । पैसामा आधारित अर्थतन्त्रको उदय र वृद्धि भयो । अर्मपर्म जस्ता विनिमययुक्त श्रमप्रणालीको अवसानसँगै ज्यालामा आधारित श्रमको विकास भयो । आधुनिक उद्योग कलकारखानामा आधारित उत्पादनको विकास भयो । संसारभर सहरको संख्या द्रुतगतिमा बढ्दै गयोे । कृषिमा आधारित गुजारामुखी समाजको अवसान हुँदै गयो भने पुँजी र ज्यालामा आधारित औद्योगिक र पुँजीवादी समाजको संख्या बढ्दै गयो । व्यक्तिले आफ्नो गाउँघरमा रोजगारी गुमाउँदै गयो । अरू कलकारखाना तथा उद्योगधन्दामा त्यसको सम्भावना देख्न थाल्यो । 

यही समयमा बसाइँसराइ तीव्र भयो । यसरी सर्दा परिवारै नभई हरेक व्यक्ति एक्लै थातथलो छाडेर शिक्षा, रोजगारीको अवसरको खोजीमा हिँड्यो । योसँगै मामाचेला फुपूचेला विवाह मासिँदै गयो किनकि परिवारबाट छुट्टिएसँगै व्यक्ति परिवारको नियन्त्रणबाट मुक्त भयो । अनि उसका लागि केटी वा केटा खोजिदिने आफन्त तथा नातेदार पनि भएनन् । उसको मनका वह पोख्ने वा भावना साटासाट गर्ने आफन्त, नातेदार वा अन्य कोही व्यक्ति सँगै भएनन् । खासमा यही विन्दुबाट संसारमा रोमान्टिक लभको अवधारणाले प्रवेश पायो । औद्योगिक क्रान्तिले यस अवस्था सृजना गरिदियो । त्यसपछि १८ आँै शताब्दीको अन्त्यतिर भएको फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिले मजदुरलाई निश्चित समय काम, मनोरञ्जन र आरामको अवधारणालाई संस्थागत गर्‍यो । त्यसपछि हप्तामा निश्चित दिन काम गरेपछि निश्चित दिन वा समय आराम तथा मनोरञ्जन गर्न पाइने भयो । अनि व्यक्ति रोमान्टिक लभ गर्न थाल्यो । हो, रोमान्टिक लभ, यसैको उपज हो । कुनै स्वतः पाइएको अवस्था होइन।  

एकजना विद्वान् स्टोनको तर्कमा अठारौँ शताब्दीभन्दा अगाडिसम्म रोमान्टिक लभ सुरु नै भएको थिएन । उनका अनुसार त्यस बेलासम्म समाजमा असुरक्षा र मृत्युदर अत्यधिक थियो, जसले मान्छेमा माया र आकर्षणलाई बढाउँदैनथ्यो, बरू घटाउँथ्यो । उनी भन्छन्, “गरिबीमा भावना र माया हुर्कन सक्दैन ।” उनको यो तर्क माथि व्यापक आलोचना भएको छ । यद्यपि मृत्युदर तथा असुरक्षा धेरै भएको समाजमा रोमान्टिक लभ हुर्कन नसक्नेमा धेरै सहमत छन् । स्टोनको अध्ययनको निष्कर्ष छ, “रोेमान्टिक लभ भनेको सत्राँै तथा अठारौँ शताब्दीमा युरोपमा भएको जनसांख्यिक, औद्योगिक तथा पुँजीवादी क्रान्तिको परिणाम हो।”

अर्का विद्वान् सोर्टरको बुझाइमा पनि भावनात्मक सम्बन्ध र रोमान्टिक लभको जरा भनेको बजारमा आधारित पुँजीवाद नै हो । उनका यसमा तीनवटा तर्क छन् । पहिलो, पुँजीवादले परम्परागत समाजलाई भत्काएर बजारलाई खुला गरिदियो । मानिसको आवतजावत तथा गतिशीलतालाई बढाइदियो । यही समयमा पैसा र बजारको मूल्य–मान्यताले समाजलाई आफ्नो कब्जामा लियो । यससँगै रोमान्टिक लभ हुर्कंदै गयो । दोस्रो, पुँजीवादले मानिसको गुणस्तरीय जीवनमा वृद्धि ग¥यो । स्वास्थ्य, शिक्षा रोजगारीले व्यक्तिमा मायालु भावना बढायो । र तेस्रो भनेको पुँजीवादले परम्परागत ग्रामीण समाजलाई विनिर्माण गरी सहरीकरणको निर्माण सुरु भयो । यी तथ्यलाई मिहिन रूपमा हेर्दा रोमान्टिक लभ भनेको पुँजीवादसँगै सत्रौँ तथा अठाराँै शताब्दीबाट हुर्कंदै आएको अवधारणा हो। 

माथिका तथ्यहरूलाई हेर्दा हाम्रो पहिलेदेखिको मान्यतालाई भत्काउनुपर्ने हुन्छ । वास्तवमा रोमान्टिक लभ सार्वकालिक र सर्वव्यापी कुरा होइन । यो समाज विकासको खास अवस्थाले निर्माण गरेको हो । साथै, कुनै पनि युवक वा युवती प्रेमी वा प्रेमिका छनौट गर्न स्वतन्त्र पनि छैनन् । वास्तवमा हामीलाई गलत कुरा बुझाइएको छ । लामो समयदेखि हामीलाई यस्तै साहित्य पढाइयो । ‘पिरती आफैँ हुँदो रैछ’ जस्ता गीतहरू सुनाइयो । त्यसैले हामीलाई लाग्यो कि हामी रोमान्टिक लभ गर्न पूर्णतः स्वतन्त्र छाँै । तर यथार्थता के हो भने माया आफँै हुँदैन । न त माया गर्ने कुरामा हामी आफैँ पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र छौँ । यसलाई प्रभाव पार्ने र निर्धारण गर्ने विभिन्न सामाजिक संरचना तथा सम्बन्ध छन् । नेपालमै पनि हेर्ने हो भने जात, वर्ग, तथा क्षेत्रले मायामा प्रभाव पारिरहेको छ । त्यसैले भन्न सकिन्छ रोमान्टिक लभ गर्न हामी स्वतन्त्र छैनाैँ । रोमान्टिक लभ पनि स्वतः हुँदैन । बरू यो त पुँजीवादको ‘साइड इफेक्ट’ हो।  





यसमा तपाईको मत

अन्य समाचार

नयाँ सवारी दर्ता गर्ने प्रक्रिया

नयाँ सवारी दर्ता गर्ने प्रक्रिया

नयाँ सवारी खरिद गरिसके पछि सो सवारी सडकमा चलाउनु अगाडी नै दर्ता गरिसकेको हुनुपर्छ | ग्राहकलाइ सजिलो होस् भनेर दर्ता...

कस्तो किसिमको गाडी किन्नु ठीक होला त ?

कस्तो किसिमको गाडी किन्नु ठीक होला त ?

गाडीको बनावटमा आधारित गाइड ...

किन गर्ने गाडीको बिमा?

किन गर्ने गाडीको बिमा?

भविष्यमा हुन सक्ने दुर्घटनाको बारे हामी अनविज्ञ छौं । तेस्रो पक्षको सवारी विमा गरेर यस्तो दुर्घटनाको क्षति कसरी न्यूनीकरण गर्न...

जाडो मौसममा गाडीमा आउन सक्ने समस्याहरुको समाधान

जाडो मौसममा गाडीमा आउन सक्ने समस्याहरुको समाधान

जान्नुहोस् केहि रोचक जुक्ति र ह्याकहरु जसबाट तपाइले गाडीमा आइपर्ने जाडो सम्बन्धि समस्याहरुबाट छुटकारा पाउन सक्नुहुन्छ ...

अनुप र वर्षाको ‘जय शम्भु’

अनुप र वर्षाको ‘जय शम्भु’

निर्माता तथा निर्देशक अशोक शर्माले निर्देशन गरिरहेको फिल्म ‘जय भोले’को झापामा धमाधम छायांकन भइरहँदा उस्तै लाग्ने नाममा ‘जय शम्भु’को घोषणा...

सरोजका ‘यादहरु’ सार्वजनिक

गीतकार सुदन डोटेल तथा संगीतकार सरोज प्याकुरेलको एकल संगीत रहेको गीति संग्रह ‘यादहरू’ काठमाडौंमा लोकार्पण गरिएको छ। ...

दुई स्रष्टालाई भोजपुरको सम्मान

बेलायतमा रहेका भोजपुरे स्रष्टा–सर्जकहरूद्वारा एक दशकअघि स्थापित भोजपुर प्रतिभा प्रतिष्ठान, बेलायतले वरिष्ठ स्रष्टा गणेश रसिक र युवा स्रष्टा तथा समालोचक...

‘भुइयाँ’लाई ‘पहिचान पुरस्कार’

‘भुइयाँ’लाई ‘पहिचान पुरस्कार’

लेखक, अनुवादक तथा सञ्चारकर्मी यज्ञशको पछिल्लो कृति ‘भुइयाँ’ले ‘पहिचान पुरस्कार २०७४’ प्राप्त गरेको छ । राजधानीमा आइतबार नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका...