अल्झै अल्झोमा जेलिएको उल्झन

शनिबार, ०७ असोज २०७४, १२ : ४७ हरि अधिकारी


तीन थान चर्चित र प्रशंसित कवितासंग्रह प्रकाशमा ल्याइसकेका बहुप्रतिभाशाली सर्जक हेमप्रभास आफ्नो पहिलो उपन्यास ‘उल्झन’ लिएर आख्यानका पारखी पाठकसमक्ष उपस्थित भएका छन् । आफ्ना काव्यकृतिमा अनेक प्रकारका प्रतीकात्मक र मिथकीय विम्बसँग खेल्न अभ्यस्त कविको गद्यकृति भएकाले हुनुपर्छ, उल्झनमा कविताका झिल्काझिल्की पानैपिच्छेजस्तो भेट्न सकिन्छ । हो न हो, हेमप्रभास कथानकसहितको कुनै लामो गद्य कविता लेख्ने प्रयत्न गरिरहेका छन् । उनको यो प्रयत्नले उपन्यासलाई बढी पठनीय, रोचक र विचारोत्तेजक बनाउन भने खासै मद्दत पु¥याएको छ भन्न सकिँदैन । यस समीक्षकलाई लागेको छ– उल्झनमा परेका कवितात्मक गद्यका ती कतिपय पंक्तिले उपन्यासको पठनीयता र आकर्षणमा विशेष रूपले बढोत्तरी गर्दैनन् । बरु त्यसविपरीत कतिपय ठाउँमा ती असान्दर्भिक र अमिल्दा पनि लाग्छन् ।
आख्यानको कुनै पनि कृति यस्तो ढाँचामा लेखियो भने राम्रो हुन्छ, अथवा एउटा आख्यानलाई यी यी तŒवले उत्कृष्ट बनाउँछन् भन्ने निश्चित सूत्रको आविष्कार भएको त अहिलेसम्म थाहा छैन, तर पाठकको उत्सुकतालाई निरन्तर जगाइराख्न सक्ने कथाको प्रवाह, पात्र–पात्राको निर्माण र विकासमा विश्वसनीयता एवं पृष्ठभूमिमा चित्रण गरिएको समाजको प्रामाणिकता आदि आधारभूत विषयको निर्वाह चाहिँ एउटा सफल आख्यान लेखकबाट भएकै हुनुपर्छ । यी कुराको अतिरिक्त, उपन्यासकारले आफूले प्रस्तुत गरेको कथावस्तुसँग पाठकले निकटको सम्बन्ध अनुभूत गरोस्, पाठकलाई उपन्यासमा आएका पात्र यथार्थ र आफूबीचकै मानिसजस्ता लागून् तथा उपन्यासमा वर्णित घटना सहज र स्वाभाविक जस्ता देखिऊन् भन्नेमा समेत विशेष ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ जहिले पनि । माथिका यी दुइटै बुँदामा उल्लेख गरिएका कुराको कुशल संयोजन भएको छ भने मात्र एउटा आख्यानलाई राम्रो बनेको मान्न सजिलो हुन्छ । यद्यपि यो यी पंक्तिको लेखकले आफ्नो सुविधाका लागि बनाएको एउटा पाठकीय दृष्टिकोण मात्र हो, साहित्यका मर्मज्ञ पण्डितबाट व्यापक अध्ययन र विवेचनापछि निकालिएको साहित्यिक निष्कर्ष भने होइन ।
आफ्नो पहिलो औपन्यासिक कृतिमा कवि हेमप्रभासले कथा वाचनको शैलीका दृष्टिले केही नूतन प्रयोग अवश्य पनि गरेका छन् । पहिलो कुरा त उनले एकरेखीय सरल कथावस्तु प्रस्तुत नगरेर केही जटिलजस्तो देखिने, मूल कथानकभित्र अनेक उपकथा जोड्दै आख्यानलाई अघि बढाउने शैली अपनाएका छन्, जसले उनलाई पारम्परिक भन्दा पृथक प्रयोगशील कथासर्जक बनाएको छ । त्यति मात्र होइन, उनले उल्झनमा एकभन्दा बढी समाख्याता (न्यारेटर) लाई उभ्याएका छन्, जसलाई पनि लेखकले आफ्नो पहिलो आख्यानमा गर्न खोजेको एउटा प्रयोगका रूपमा हेर्न सकिन्छ । उपन्यासकारले आफ्नो आख्यानका प्रमुख पात्रलाई एक ठाउँमा ल्याउने सम्बन्ध सूत्रका रूपमा नीलगिरि नामक एउटा गाउँको सिर्जना गरेका छन्, पृष्ठभूमिका रूपमा । नीलगिरि गाउँको चित्रण गर्दा लेखकको दिल र दिमागमा धादिङ जिल्लाको आफू जन्मे–हुर्केको गाउँको पाश्र्वचित्र बारम्बार आइरहेको हुनुपर्छ । लेखकको सालनाल गाडिएको र नशा–नशामा गहिरो प्रभावको तरंग प्रवाहित गराइरहने आफ्नै जमिनमा आधारित भएकाले नै हुनुपर्छ, उपन्यासमा ग्रामीण परिवेशको चित्रण नितान्त स्वाभाविक र विश्वसनीय किसिमले भएको छ ।
धादिङ माओवादी जनयुद्धको त्रासद आतंकबाट नराम्रोसँग प्रभावित जिल्लामध्ये एउटा हो । त्यसैले त्यस जिल्लामा हुर्की बढेको कुनै सर्जकले जिल्लाको ग्राम्याञ्चललाई पृष्ठभूमिमा राखेर उपन्यासको रचना गर्दा त्यसमा समसामयिक नेपालको इतिहासको त्यो अन्धकारमय कालखण्डको प्रतिछाया नपर्ने कुरो भएन । उल्झनका रचयिता हेमप्रभासले पनि स्वाभाविक रूपले नै उल्झनको कथावस्तुलाई जनयुद्ध र त्यसको प्रभावसँग जोड्ने प्रयत्न गरेका छन् । उल्झनमा जनयुद्धका अनेक सन्दर्भ छन्, प्रत्यक्ष भीडन्तका प्रसंगदेखि लिएर जनयुद्धमा सामेल भएका र त्यसबाट पीडित पात्र पनि छन् । जनयुद्धको दुष्परिणामका रूपमा अंकित हत्या, हिंसा, बलात्कार र विस्थापन आदिलाई पनि समेटेका छन्, लेखकले आफ्नो यस आख्यानमा ।
यस्तो हुँदाहुँदै पनि उल्झनको मूल कथ्य भने जनयुद्ध होइन । उपन्यासका प्रमुख पात्रको मूल प्रवृत्ति पनि जनयुद्धमुखी वा क्रान्तिकारिता होइन । उल्झनको मूल ध्वनि भनौँ अथवा थिम भनौँ, त्यो त मानवीय संवेगहरूमध्ये सबैभन्दा कमजोर र घातक संवेग हताशा हो । यस आख्यानका करिब–करिब सबै पात्र गहन निराशाको खाडलमा जाकिएका छन्, अवसाद ग्रस्त छन् र गहिरो अवसादमा परेकाको स्वाभाविक प्रवृत्तिका रूपमा आत्महत्यातिर उन्मुख छन् । गाढा मटमैलो रङको क्यानभासमा कोरिएको अस्पष्ट र अधुरो चित्रजस्तो लाग्ने यो आख्यानमा अवसादग्रस्त मानिसबीचको सम्बन्धका अनेकखाले अल्झाहरू छन् । उपन्यासमा स्वास्नीमान्छे र लोग्नेमान्छेका बीच विकसित हुने आत्मिक र दैहिक प्रेमका जटिल पक्षको दारुण चित्र पनि कोरिएको छ । साथै, उपन्यासकारले मानवीय कमजोरीको विशद पडताल गर्दै त्यसको आलोकमा मानिसलाई नियतिको कठपुतलीका रूपमा देखाउन खोजेका छन् । आत्महत्या गर्न उत्प्रेरित उपन्यासको प्रमुख पात्र चित्रलाई नौपटकसम्म प्रयास गर्दा पनि मर्न नसकेको वा नपाएको देखाएका छन्, लेखकले अन्त्यमा आएर । यसलाई लेखकद्वारा मान्छेको जीवनको महŒवलाई स्थापित गर्ने प्रयासको रूपमा लिन सकिन्छ ।
उपन्यासमा संयोगहरू बग्रेल्ती छन् र तिनले कथावस्तुलाई सहज र विश्वासलाग्दो ढंगमा अगाडि बढाउने लेखकको क्षमतामाथि प्रश्न उठाउन ठाउँ बनाइदिन्छन् । यो आख्यान अति नाटकीयताको पुलिन्दाजस्तो बनेको छ । उपन्यासका सबै पात्र एकै ठाउँका हुनु र घुमिफिरी तिनीहरूकै बीचमा मात्र संयोग वा वियोग हुनु, हराएका भनिएकाहरू भेटिनु, फेरि हराउनु वा मर्नुजस्ता नाटकीय स्थितिसँग पाठकलाई घरीघरी मुखातिव बनाउनुलाई राम्रो आख्यानकारिता मान्न सकिँदैन । चित्र, हरेराम, नुनिया, रेखाजस्ता पात्रको विकास पनि विश्वासलाग्दो किसिमले हुन सकेको छैन । चित्रले नौपटकसम्म आत्महत्याको प्रयास आफ्ना कारणले होइन, अर्काको कारणले गर्छ, जसलाई सामान्यतः विश्वास गर्न सजिलो छैन । उपन्यासका सबैजसो पात्र युवा छन्, जुन एउटा सकारात्मक विषय हो । तर ती युवा पात्रमध्ये उत्तम भन्ने एउटा पात्रलाई छाडेर सबै नै कुनै न कुनै प्रकारको कुण्ठा पालेर बसेका छन्, हतास छन् र जीवनको ऊर्जा रित्तिएका जस्ता लाग्छन् । उल्झनका बहुधा पात्र समाजका यथार्थबाट आएका होइनन्, लेखकको मनोलोकबाट निर्मितजस्ता लाग्छन् ।
उल्झन अल्झै अल्झोमा जेलिएको औपन्यासिक कृति हो, जसको न मूल कथ्य प्रस्ट छ, न त दार्शनिक पक्ष नै सुस्पष्ट ढंगले उभारमा आउन सकेको छ । लेखक हेमप्रभासले कथावस्तुको बनावटमा ध्यान पु¥याउन सकेको भए, थिमलाई प्रस्ट्याउन सकेको भए, अति नाटकीयताबाट बच्दै घटनाक्रमलाई सहज किसिमले अगाडि बढाउन सकेको भए र पात्र–पात्राको चरित्र चित्रणमा स्वाभाविकताको पुट दिन सकेको भए यो कृति नेपाली आख्यानको क्षेत्रको उपलब्धि बनेको देख्न पाइन्थ्यो । त्यसो हुन सकेको छैन, तथापि नयाँ आख्यान लेखकका रूपमा हेमप्रभासले पाठकका मनमा निश्चित रूपमा अपेक्षा जगाएका छन् । अर्को कृतिमा उनले त्यो अपेक्षा पूरा गर्ने छन् भन्ने यस समीक्षकको विश्वास छ ।







यसमा तपाईको मत

तपाईंको रुचि अनुसारको समाचारको लागि खाता खोल्नुहोस् ।

अन्य समाचार

मुसहरबासीले धुर्मुस सुन्तलीको पुजा गर्दै लक्ष्मी भित्र्याए

मुसहरबासीले धुर्मुस सुन्तलीको पुजा गर्दै लक्ष्मी भित्र्याए

धुर्मुस सुन्तलीले निर्माण गरेको एकिकृत नमूना मुसहर बस्तीमा बसिरहेका स्थानीयहरुले उनीहरुको तस्बिरमा पुजा गर्दै लक्ष्मी भित्र्याएका छन् । धुर्मुस सुन्तली...

तिहारलाई कोसेली ‘रानी’ र ‘रुद्रप्रिया’

तिहारलाई कोसेली ‘रानी’ र ‘रुद्रप्रिया’

तिहारलाई लक्षित गर्दै बिहीबार अर्थात लक्ष्मीपूजाको दिनबाट दुई फिल्म ‘रुद्रप्रिया’ र ‘रानी’ प्रदर्शनमा आउँदैछन् । चाडबाडलाई लक्षित गरी फिल्म प्रदर्शन...

कार्यक्रमको सभापति नै आलु  !

कार्यक्रमको सभापति नै आलु !

कुनै पनि औपचारिक कार्यक्रममा उद्घोषकले विशिष्ट व्यक्तिलाई प्रमुख अतिथी वा सभापति राखेर कार्यक्रम सञ्चालन गर्छन् । तर, मंगलबार यस्तो परम्पराभन्दा...

विप्लवको ‘अभिजित’

कवि तथा गीतकारका रूपमा परिचित विप्लव प्रतीक उपन्यासकारको रूपमा पाठक माझ आउने भएका छन् । ‘अविजित’ शीर्षकको उपन्यास कात्तिक ११...